“1001 icat”lı oryantalizm

Bu yıl Ramazan şenliklerinden, çadırlardan arındırılan Sultanahmet meydanında başka bir çadır kuruldu. Daha önce Londra''da sergilenen Müslüman bilim adamlarının yaptıkları icatları konu alıyor.

Müslümanların icatlarını anlatan bir sergi; insanlık tarihini, entelektüel ve bilimsel birikimini batı merkezli yorumlayan tarih yorumuna karşı bir cevap mıydı? Londra''da sergilenen böylesi bir alternatif bilim tarihi perspektifini ortaya koyma ihtimali bulunan çalışmayı önemsediğim için görmeden edemedim.

Büyük bir mekanı kaplayan sergi çadırında önce kısa film gösterisi izletiliyor. Film tipik batılı bir eğitim kurumlarındaki “karanlık çağ” söyleminin yanlışlığını göstermeye odaklanmış.

Ana salonda değişik konseptlere göre tasnif edilen 7. yüzyıl ile 17. yüzyıl arasında Müslüman bilim adamlarının gerçekleştirdiği icatlardan örneklere yer verilmiş.

Görsel malzemenin hayli başarılı kullanıldığı, yer yer maketlerle desteklenen sergi İslam

dünyasının karanlık çağ denilen orta çağ boyunca hiç de boş durmadığını göstermeye çalışmış.

Batı merkezli medeniyet tarihi gibi bilim tarihi çalışmalarında kimi yaklaşım farklılıkları gözlemleniyor. Artık her şeyin batıda başladığı, insanlığın batı tarihinden ibaret olduğu tezi bizzat batıda sorgulanır hale geldiği bir gerçek.

Bu açıdan bakınca “1001 icat” sergisi böylesi bir arayışın, bilim tarihine farklı bir bakışın popüler düzeyde yaygınlaştırma çabası olarak okunabilir.

Fakat, batı-dışı toplumları özellikle İslam medeniyetinin insanlık mirasının en önemli dönüm noktalarından biri olduğu fikri gittikçe batıda ve İslam dünyasında da güçlenirken bu tür çalışmaların ruhuna sinen ''gizli oryantalizm''in altını çizmekte yarar var.

Sergide somutlaştığı üzere Müslüman alimlerin yaptıkları buluşların gerek seçiminde gerek tasnifinde ve sunumunda cevaplanmak istenen soru şu. Modern bilimin gelişiminde Müslümanları katkısı ne olmuştur?

Oryantalizmin kaba biçimde kendi dışımdaki kültürleri, özellikle İslam alemini küçümseyen. öteleyen, edilgenleştiren bakış açısı bir ölçüde geri çekilmiş görünüyor. Fakat oryantalizmin batıyı merkeze alan bakış açısı daha incelikli bir uslüpla yerli yerinde duruyor.

Soruyu modern bilime İslam medeniyetinin katkısı olarak ortaya konulduğunda bu icatları gerçekleştiren medeniyetin bilgi varlık ilişkisi, insan ve hayatın öncelikleri karşısında bilimin yeri gibi bir medeniyeti tanımlayan temel sorular ortada kalkıyor. Yani bu icatları yapmaya götüren bilgi tasavvuru, hakikat arayışı ve bunu hayatla ilişkisini belirleyen bir medeniyet anlayışı paranteze alınarak tümüyle farklı bir bilgi dünyasının hizmetine veriliyor.

Elbette bilginin sınırlarını keskin sınırlarla çizmek mümkün değildir.

Ancak bilgiyi yorumlayan, ona ihtiyaç duyan insan ve hayat tasavvurundan bağımsız ele alındığında onu bağlamından koparmış oluyorsunuz.

İslam medeniyetini modern buluşlara katkısı parantezine aldığınızda, Müslüman bilim adamlarına değer verme adına onların ortaya koydukları eserleri aslında ikinci plana itiyor, modern batı düşüncesine yaptıkları katkı oranında bir alan açıyorsunuz demektir.

Bu bakış açısı da oryantalist bakışın yeni versiyonu olarak karşımıza çıkar. Oysa her bilimsel çaba onu doğuran paradigma çerçevesinde anlamlı olur. Nasıl her medeniyetin kendi kavramları, anlam çerçevesi varsa her bilimsel çabayı da anlamlı kılacak olan o medeniyeti oluşturan değerlerdir.

Müslüman bilim adamları neden zamanı ölçmeye çalışmışlardır? Özellikle astronomi neden gelişmiştir? Matematikteki büyük gelişmeler sağlayan çabalar hangi ihtiyacın ürünüdür? Bu ve buna benzer sorular İslam medeniyetinin cevaplamaya çalıştığı ontolojik muhteva ile birlikte epistemolojik sorunlardan bilginin anlamına kadar uzanan temellendirmelerden bağımsız değildir.

“1001 icat” sergisindeki eserlerin seçiminden, tarihsel sürekliliğine bakıldığında böylesi bir bütüncül medeniyet bakışının olmadığı hemen göze çarpıyor. Sonuçta batı merkezli bir yorumlama hemen öne çıkıyor. Batının gelişimine (modern bilim diye sunulur) yaptığı katkı oranında değer verilmiş bir İslam bilimi söz konusu.

Benzer çalışmaların tümünde olduğu gibi bu katkı nedense 16. ve 17 yüzyılda biter. Gerek düşünce tarihi, gerekse bilim tarihi çalışmaları 17. yüzyıldan ileriye geçmez. Sanki 16. yüzyıldan itibaren düşünmeyi tümüyle terk etmiş, hiçbir değer üretememiş bir İslam dünyası var. İslam dünyasına değer vermek adına onu paranteze alan, farklı dönemlendirme üzerinden aşağılayan bir bakış açısıdır.

Bilgiyi üreten, ona anlam katan tasavvura sahip olunmadan İslam bilim tarihi de anlaşılamaz.