Bir mimarlık dersi

Uzun süren bir Balkan gezisinden sonra Türkiye''ye henüz ayak basmış olmak, İstanbul''un yoğunluğunun yüzünüze çarpması anlamına geliyor. Oysa gezip gördüğümüz mekanların dingin havası eskiye özlemden çok bugün kaybolan bir yaşayış tarzının, hayatı algılayış biçiminin izlerini taşıyor.

Türkiye''de yaşanan tarih katliamının yok ettiği mirasın izlerin tüm olumsuzluklara rağmen Balkanlar''da görmemiz mümkün oluyor. Osmanlı mimarisini, Osmanlı medeniyet birikiminin özellikle mimari anlamda yaşayan unsurlarını görmek istiyorsanız Balkanlar''a gitmeniz gerekiyor. Örneğin olanca vahşetin sergilendiği, sadece insan değil bir tarihin yok edilmeye çalışıldığı Bosna savaşından geriye kalanlar bile Türkiye''de göremeyeceğiniz zenginlikler sunmaktadır. Binbir güçlükle çıkılan savaştan sonra Bosnalılar''ın ellerindeki kısıtlı kaynakların önemli bir miktarını tarihi mekanların yaşanır kılınması için ayırdıklarını görmek bizim için bir ders olmalı. Ancak orada dikkatimi çeken husus, tarihi çevrenin bir müzelik sit alanı olarak değil bizzat hayatın yaşanmakta olduğu mekanlar olarak diri tutulması, kullanıma elverilmesidir.. Örneğin Saraybosna''daki Başçarşıya tümüyle yenilenmiş, tamir görmüş haliyle Osmanlı şehir anlayışının en iyi örneklerinden biri. Aynı zamanda tarihi dokusuyla birlikte şehrini kalbinin attığı, ticaret ve kültür hayatına rengini veren yerdir. Sokak isimlerine kadar tüm unsurlar Hüsrevbey zamanında şehir geliştirilirken mesleklere göre ayrılan isimler korunmuş durumda. Çerçülük, kunduraculik, mücellitlik gibi sokak isimlerini görünce bir şehirde tarih ve mekan ilişkisinin ne anlama geldiğini kavrayabiliyorsunuz.

Osmanlı şehir mimarisinin aynı zamanda islam mimarisinin de en büyük özelliklerinden biri mimari obje ile çevre arasında uyumlu ilişkinin sağlanmış olmasıdır. Geliştirilen bu mimari anlayış coğrafya, iklim, gibi yerel unsurlarla barışık olmasına gösterilen özen; temel mekan algılayışı esas olmak kaydıyla, daha zengin ve çeşitliliği öngören mimari tarzın gelişmesine imkan tanımıştır. Örneğin Saraybosna ve Mostar şehirlerinin her ikisi de Osmanlılar''ın kurup geliştirdiği şehirlerdir. Fakat bu iki şehre dışardan bakanlar mimari yapılanmadaki farklılık karşısında hayrete düşebilirler. Temel hayat tarzına cevap vermekle birlikte tüm yerel unsurlara saygı gösteren bir mimari tarz ve şehircilik geliştirilmiştir.

Her iki şehirde de merkez de cami ve külliyelerini esas alan onun etrafında çarşıyı kuran, çarşının da meslek dağılımına göre organize olmalarına imkan veren bir anlayış çerçevesinde geliştirildiği görülür. Çarşının etrafında da meskun mahalleler (residantional area) geliştirilmiştir.

Genel bir bakışla her iki şehirin organizesinde de bu özellikler dikkate alınmakla beraber detaylara inildiğinde farklı unsurların öne çıktığı görülür. Örneğin Akdeniz ikliminin hakim olduğu Mostar bölgesinde taş unsurun daha öne çıktığı, Saraybosna Travnik gibi bölgelerde ahşabın daha çok kullanıldığı göze çarpar. Yine Mostar''da binaların çatılarında bile taş kullanılırken kilin bol olduğu diğer bölgelerde kiremit çatılı evler size selam verir.

Kültürel unsurlar detaya indikce daha da belirginleşir. Hiçbir kültür bir diğerini bastırmadan, bir diğerini yok saymadan ama özelliklerini koruyarak yaşama fırsatı tanıyan bir anlayış geliştirilmiştir Osmanlı şehirciliğinde. Müslüman evlerde çatı katı pek kullanılmazken gayrimüslim unsurların evleri çatıkatlı mimarisiyle kendini diğerlerinden ayırır.

Özellikle Bosna öne çıkan bir diğer faktör de, şehirlerin çok kültürlü yatay yapılanması, katmanlara ayrışması burada çok keskin çizgilerle ayrılmamış olmasıdır. Müslümanların yoğunlaştığı mahalleler olmakla birlikte diğer unsurları da içine alan bir yapılanma göze çarpıyor yer yer.

Hala bir ailenin içinde yaşadığı bir Türk evini ünlü mimar Amir Pasiç''le gezerken altını çizdiği husus, geçen yüzyıldan kalma bu evin geleneksel yapısını bozmadan otantik özellikleriyle birlikte güncel ihtiyaclara cevap verebilen, modern unsurları da içselleştiren bir mimari anlayış söz konusudur. Mostar''daki Osmanlı evini gezerken geleneğin donukluğa dönüşmeden bugün de yaşanmasına imkan veren bir mekan ve mimari tasarım harikası olarak özgünlüğü dikkatimi çekiyor. Dekorasyonda kullanılan ahşabın sıcaklığı daha doğrusu insani boyutu geride kalan bir tarihin nostaljiden başka anlamlara sahip olabileceğini, müzeleştirmenin aslında eseri ne kadar soğuklaştırdığını hatırlatan önemli bir deneyim oldu benim için. Saraybosna''da gezdiğim bir başka Türk evi tüm özellikleriyle korunmuş, otantik mimarisi ve evin unsurlarıyla birlikte ayakta kalan ender yapılardan biriydi. Ancak orada yaşayan olmadığı için, müzeleştirilmiş olması Mostar''daki konağın sıcaklığını yakalayamadım. Konağın haremlik ve selamlık kısımlarını iki avluyla ayıran iç yapısıyla, diğer unsurlarıyla bir dünya görüşünün mekana yansımasının örneği olarak bugün Türkiye''de bulabilmek mümkün değil.

Bosna''da ve diğer kimi Balkan ülkelerinde ayakta kalmayı başaran bu mimari yapılanmalar aynı zamanda bir kültürün de bugüne kadar taşınmasını, canlı tutulmasını mümkün kılan en önemli unsurlar olmuştur. Geniş Osmanlı evlerinde yaşayan köklü aileler aynı zamanda mekanlarıyla birlikte bir hayat tarzını, hayatı algılayış biçimini de diri tutan ve bugünkü entelektüel nesillere taşınmasına imkan veren en önemli unsurlar oldu. Eğitimin ateistleştirildiği elli yıllık komunist dönemde bu evler, tarihi mimari dokuyla birlikte ancak bu mekanda yaşayabilecek bir dünya görüşünün ve kültür atmosferinin, bir terbiyenin, bir ruh halinin/ikliminin taşıyıcısı oldular.