HAZAR"DAN ESEN NEFT KOKUSU

H azar kıyılarının tarihî kenti Bakü''de geçmişini hatırlatan çok az şey var. Geçmiş sayılabilecek her şey Çarlık Rusyası''nın ve ondan sonra işgali sürdüren Sovyet döneminin izlerini taşıyor. Geniş bulvarları ve Rus mimarisinin tüm özelliklerini taşıyan yapılarıyla tipik bir Rus şehri izlenimi veriyor.

19. yüzyılın başından beri Rus işgali altında kalan bu şehirde azatlık duygusu hiç silinmedi. Sovyet şehir mimarisinin en belirgin özelliği olarak Hazar Denizi''nin kıyısındaki büyük alan Azatlık Meydanı olarak anılıyor artık. 150 yıllık işgalin ağırlığını Sovyet tanklarına karşı bedenlerini ortaya atmaya çalışan Azeriler''in kıyam ettiği meydanın adı oldu. Azatlık Meydanı kıyısında yeraldığı Hazar''ın görkemiyle boy ölçüşmek istercesine Sovyet gücünün gövde gösterileri için alabildiğine geniş hacimli ve abartılı planlanmış.

Bakü, petrol savaşının dünyadaki ilk kurbanı. Neft bu toprakların kaderini o kadar belirlemiş ki Hazar''dan esen rüzgar bile neft kokuyor. Azerbaycan''ın modern tarihine bir bakıma neft tarihi denilse yeridir. Yirminci yüzyılın başında dünya petrol üretiminin yüzde elliden fazlası Hazar''dan çıkarılıyordu. Ruslar''ın, İngilizler''in neft mücadelesinin kurbanı oldu Azeriler. Ama azatlık duygusu hep diri kaldı içlerinde. Milliyetçilik düşüncesine yabancı Osmanlı dünyasını bile etkiledi Azerbaycan''daki Türkçülük akımı.

Sovyetler''den bağımsızlıklarını kazanmış olmasına rağmen ülkede yaşanan siyasal istikrarsızlığın derinliklerinden neft kokusunun geldiğini hissedebiliyorsunuz. Neft Azerbaycan''ın ruhuna, havasına, suyuna kadar sinmiş bir duygu. Koku hatta bir tür korku.

Bağımsızlıktan beri Bakü''nün peyzajında görünen tek ve en önemli değişiklik herhalde şehre tepeden bakan çok katlı "prezident sarayı." Bir de Hazar''a hakim bir tepede inşa edilen cami; daha çok Türkiye''deki cami mimarisine uygun olarak yapılmış. Şehitliğin yanıbaşına yapılan bu camiden şehri kuşbakışı seyrettiğinizde eski şehire sıkışmış gibi duran, ayakta kalan tek tarihî camiyi görebiliyorsunuz. Şehrin manevi kimliğini hatırlatan tek yer de bu tepe zaten. Şehitlik: Bağımsızlık gösterileri sırasında Rus tanklarının ezdiği gençlerin ve Ermeniler''le sürdürülen savaşta şehid olan Azeriler''in gömüldüğü yer...

Cumhurbaşkanı Aliyev''in konuşma yapacağı Cumhurbaşkanlığı Sarayı''na sıkı bir aramadan sonra giriyoruz. Fransa''dan Ermeniler''e karşı diplomatik bir başarıyla dönen Aliyev''in devlet ricaline yönelik konuşması saatler sürüyor. Zaman zaman ayakta tempo tutarak alkışlarla kesilen konuşması bitmek bilmiyor bir türlü. Başkan''a karşı gösterilen resmî saygı Sovyet döneminin tüm alışkanlıklarının sürdüğünü gösteriyor. Alkışlar alkışlar...

"Azeri dili"nde sürdürülen konuşmalar sırasında Azeri Türkçesi''nin kendine özgü şiirselliğini hissetmemek mümkün değil. Her ne kadar hükümet üyelerinden ve üst bürokratlardan söz alanların Aliyev için yaptıkları övücü konuşmaların abartı sınırını aşmasından rahatsız olsam da, Azeri Türkçesi''nin akıcılığı hoşuma gidiyor.

Sonu gelmeyecek gibi gelen uzun konuşmadan sıkılıp bir ara koridora çıkıyorum. Salonun sonunda kantine benzer bir yerde bir şeyler yemek ihtiyacını duyuyorum. Cumhurbaşkanlığı Sarayı''nın kantinindeki ürünler ülkenin ekonomik olarak ne durumda olduğunu göstermeye yetiyor.. Ekmek, peynir türü yiyecek ve çay gibi içeceklerin dışında hiçbir şey yok. Saatler süren konuşma sırasında acıktığım için yiyecek bir şeyler almak istiyorum. En uygun ekmek ve peynir görünüyor. Satıcı kadınlardan ekmek istiyorum. Ama kadınlar bir türlü ne istediğimi anlamıyorlar. Hayret, Türkçelerimiz birbirine bu kadar yakınken nasıl olur da ekmeği anlamazlar. Sonunda, Azeriler''in ekmeğe "nan" diyebilecekleri aklıma geliyor. Ve her iki kadın da kendilerinden geçercesine gülmeye başlıyorlar. Birbirlerine bakıp: "Nan"a ekmek diyorlar... diyerek gülmekten kendilerini alamıyorlar.

Aliyev hâlâ konuşuyor. Ermeniler''e karşı diplomatik destek karşılığında Fransızlar''la yapılan petrol anlaşmasını anlatıyor. Sovyetler''in yamadığı yapay kimliklere karşı bir Azeri kimliği oluşturma gayreti hemen hissediliyor. Ama resmî söylemin temelsiz bir yerden tuttuğu gibi bir intiba ediniyorum. Resmi ilişkilerde Rusça yerine yetersiz Azericelerini kullanmak gibi. Ama formatlar, ilişki biçimleri Sovyet döneminden hiç de farklı değil. Türkiye Diyaneti''nin yaptırdığı yeni cami, Şehidlik ve mezarların başında ziyaretçilere dua okuyan sarıklı mollanın dışında görünür planda farklılıklarını ortaya koyan bir şey göze çarpmıyor.

Yalnız, Hazar Denizi''nden çıkarılan, Bakü''nün havasına ve suyuna sinmiş neft kokusunun dayanılmaz ağırlığını her şeyde hissediyorsunuz.