İki denizin birleş/me/diği yer

Türkiye''deki siyasi gündemden uzakta, iki denizin birleştiği yerde, Cebel-i Tarık boğazını geçerken karşı tarafta tamamen farklı bir kıtayla hatta kültürle karşılaşacağınızı bekliyorsunuz ister istemez. Biraz da oryantalist okumanın etkisiyle, karşı kıyıya adım atar atmaz öteki olanla, Afrika''yla, Doğu''yla hatta egzotik imajlarla süslü bir dünyayla karşılaşma beklentisi sarıyor. Bu oryantalist beklentinin aslında önyargıları nasıl beslediğini aynı zamanda önyargılardan beslendiğini Tanca''ya adım atar atmaz fark ediyorsunuz.

Bir kere, bu tarihi şehrin adının Tanger okunmasıyla başlıyor oryantalist yönlendirme. Tarihi Tanca ismi bir anda batılı prizmadan geçerek kırılmaya uğruyor her türlü değerde olduğu gibi. Kırılmaya uğrayan sadece isim değil elbette. Şehrin yapısı, değişik kültürlerin harmanisinden çok farklı kolonyal etkilerin deforme ettiği bir kimliği dışa vuruyor adeta. İspanyol, Fransız hatta İngiliz etkisinin şehre ruhunu veren Müslüman varlığını adeta bastırmaya çalıştığı mimariden anlaşılıyor. Yine de bu kolonyal etki daha çok doğuya, Afrika''ya, İslama ait olanı "egzotikleştirdiği" fikri baskın çıkıyor bende.

Coğrafi olarak yanılgı, Afrika''ya ayak bastığınızı ima edecek beklentilerinizin boşa çıkmasıyla başlıyor. Ne çöl, ne deve… Atlas okyanusunun kıyısındaki Tanca ile hemen yanı başında Akdeniz kıyısındaki Tetvan kolonyal olanla kendine ait olan iki kültür farkını daha belirgin çizgilerle çiziyor. Farklı kültürlerin zenginliği, harmonisi ile kültürel kolonyalizm farkı yan yana duran iki şehirde ortaya çıkıyor.

Tetvan daha bir kendi kalabilmeyi başarmış şehir. Batılı bakış açısıyla "öteki olmaya" daha yakın. Aslında bir sürekliliği yaşatan bir şehir Tetvan.

İspanyolların turistik anlamda vitrinlediği, standardize edip vitrinlediği, ruhunu boşalttığı Endülüs burada sanki devam ediyor. Zaten Endülüslü Müslümanların kurduğu şehirlerden biri burası. Hâlâ şehirdeki köklü aileler soykütüklerinin Endülüs''ten geldiğini biliyor. Bir tür asalet göstergesi sayılıyor. Nitekim Endülüs tarzı evlerin fiziksel ihtişamı da bunu destekler mahiyette.

Tetvan''ı farklı kılan özellik Endülüs kültürünü yaşayan hayatın dinamizmine katarak sürekliliğini koruması… Endülüs uzmanı Muhammed Benaboud''un tespitleri bu konuda pek üzerinde durulmayan bir hususa dikkatimi çekti: Endülüs siyasi ve askeri olarak karşı tarafta sukut etmesine rağmen kültürel olarak Endülüs''ün dışında yaşamaya devam etti. Endülüs kültürü Endülüs dışında hayatiyetini sürdürdü.

Bu bakımdan Tetvan adeta laboratuvar özelliği taşıyor.

Farklı etnik ve dinî yapıları birleştirmesinin yanısıra farklı İslamî kültürel unsurlar da burada adeta mezcedilmiş. Söz gelimi tarihsel olarak Fas, Osmanlı etkisinden uzak kaldı. Ama Tetvan, özellikle 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Osmanlı kültürünü de yaşatmaya başladı. Tıpkı Endülüslü Müslümanların kültürlerini burada yaşatmaları gibi Fransızların Cezayiri işgal etmeleriyle buraya gelenler de Osmanlı kültürünün kimi unsurlarını taşımışlar.

Endülüs kültürünün Endülüs dışına taşınması ve burada yeniden üretilerek süreklilik kazanması, üzerinde durulmaya değer bir konu. Tetvan, bir bakıma Endülüs imajının nostaljiden çıkıp yaşayan bir varlığa dönüştüğü mekanın adı oldu. Geçmişe takılmadan yaşayan bir dinamizm. Zaafları, imkanlarıyla hala o kültürün önemli izlerini hayata taşıyor. Mesela, Endülüs müziği canlılığını koruyor. Sokağa taşan bu müzik tarzı Arap müziğinden de hayli farklı formlara sahip. Mesela gırnatavi ile endülüsi farkı bu müziğin canlılığını göstermeye yetiyor.

Gırnatavi tarzını ilk dinlediğim anda daha otantik geldi. Sanki Klasik Türk müziğinden bir eser dinler gibi çok aşinalık oluştu bende. Endülüsi denilen tarz daha popüler. Sözgelimi gırnatavi, klasik enstürümanlarla icra edilirken, diğerinde keman gibi farklı enstürümanlar kullanılabiliyor.

Fas, hemen her tarafında, özellikle mimaride Endülüs etkisi gözlemlense de, bundan ibaret değil. Çok daha farklı bir deneyimin, farklı unsurların adeta biraraya geldiği kültürel harmoni. Müslüman, Afrikalı, Akdenizli, Arap, Berberi birikiminin hulâsası. Bunu üzerine, özellikle kıyı şeridindeki kolonyal etkiyi ilave ederseniz, bugünkü Fas ortaya çıkıyor. Cebel-i Tarık iki denizi birleştiren boğazın adı olsa da, iki denizin birleşmediğini biliyoruz. Aynı zamanda iki kıtayı, iki medeniyeti ayıran metafora dönüşüyor.