İsrail seçimleri: Din, ırk ve laiklik

İsrail''de yaklaşan erken seçimler özellikleri bakımından, gündeme taşıdığı tartışmalar bakımından bizi de yakından ilgilendiriyor. Tarihiyle bu topraklara kök salmış bir toplum olarak biz de seçimler sırasında ve sonrasında yaşanan kaosla, dünyanın dört bir tarafından toplanmış değişik unsurlardan oluşan bir ulusun siyasal tartışmalarını karşılaştırdığımızda bizdeki sorunun temelde neye dayandığı daha açıkca ortaya çıkıyor. Dışardan bakılınca tam bir kaos görüntüsü veren İsrail seçimleri bir başka yönüyle farklılıklara siyasal temsil ve meşruiyet kazandırmanın ortaya çıkardığı renklilik olarak da okunabilir. Bizde en küçük farklılıkları, devlete tehdit olarak gören ve bunu halletmenin yolunu bastırmakta gören anlayışın yapay bir devletten bile ders almaya ihtiyacı var. İsrail seçimlerinde siyasal yelpaze tam olarak ırk, mezhep ve sınıf ayrımının belirlediği bir renklilik taşıyor. Bu renklilik oturmamış bir topluma özgü gerginlikleri beraberinde getiriyor. İşgal ettikleri topraklara üzerinde yükselmeye çalışan bir toplumun fertlerine özgü bir güven bunalımı siyasal hayata doğrudan yansıyor.

İsrail seçmenlerinin tercihlerini belirleyecek olan dini ve siyasi görüş farklılıkları o kadar derin ve uzlaşmaz bir görünüm arzetmesine rağmen siyasal yapının tüm bu farklılıkları içerecek özellikte olması sonuçta sistemin oturmasına katkı olarak dönüşmektedir. Kabaca, siyasi tercihleri belirleyen temel unsurlar günlük hayatta yaşanan Aşkenazi-Sefardi, yerli -göçmen ayrımı ve tümüyle bunların üstünde de dindar- laik tartışmalarının olduğu hemen ortaya çıkmaktadır. Tüm siyasi partilerin siyonist ideolojinin temel ilkelerine bağlı olduğu, ortak noktalarını bu şemanın belirlediğini söyleyebiliriz. Siyasal ideoloji İsrail seçim kanununa göre, İsrail''in bir Yahudi karakterini kabul etmeyen bir partinin siyasal faaliyet göstermesi mümkün değildir. Bu yasanın dini ve siyasi temelleri siyonizme dayanmaktadır. Siyonizmi İsrail''de kuranlar, gerçekleştirenler de Eşkanizmdir. Yani Teodor Herzl temelini attığı dini-siyasi ideolojinin ütopya olmaktan çıkarılıp hayata geçirilmesi için başından beri mücadele veren Avrupa kökenli Yahudiler. Vadedilmiş topraklara (arz-ı mev''ud) dönüş hareketinin sosyalist bir ideolojik çerçeve ile İsrail''i kuran ilk yerleşimciler bu ana kadar İsrail devletine hakim unsur olma avantajlarını korudular.

Sosyalist ütopya ile dini vaadleri bir araya getiren siyonizm İsrail devletinin yapısal karakterine şekil verdiği kadar yayılmacı eğilimlerini de besleyen temel dinamik oldu. Birleşmiş Milletler kararıyla da ırkcı bir ideoloji olarak tanımlanan siyonizm, Yahudiliği İsrail''in temel özelliği olarak tanımlamıştır. Irk temeline dayalı bir kimlik ortaya koyan İsrail''de, Musevilikle Yahudilik arasındaki ayrım üzerinde derin tartışmaların ortaya çıkmasına neden oldu zamanla. Etopya''dan getirilen zenci Yahudiler''le başlayan tartışma bugün de devam etmektedir. Eşkanazilerle Sefadimler arasındaki farklılık siyasal mücadeleye rengini vermektedir. Kurulduğundan bu yana kalıcı yazılı bir anayasası olmayan İsrail gerçekte, zamanla ülkeye gelecekte tüm dünyadan değişik kültür ve sınıfsal yapıya sahip ama Yahudilik ortak paydasında birleştirecek potansiyel vatandaşlarına uygun bir anayasa kurmanın güçlüğünü düşünerek sadece belli konularda temel yasalar çıkarmakla yetinmiştir. Örneğin İsrail''in başkentinin Kudüs olduğu kararı bu tür yasalardan biridir. İsrail seçim sisteminde partiler blok olarak seçime girebiliyor. Barak''ın başkanlığını yaptığı İşçi Partisi siyonizmin daha çok sosyalist yanını öne çıkarıyor. Netanyahu''nun Likud Partisi ise dini boyutuna daha çok vurgu yapıyor. Ama başbakan adaylarında da görüldüğü gibi (biri hariç) Yahudilik bir kan bağı olarak algılandığı için milliyetçilik en temel ve ortak unsur İsrailler arasında. Eşkanziler daha çok Likud ve İşçi Partisi''nde yoğunlaşmış durumdalar. Likud Partisi Rus göçmenlerin desteğini de alıyor. Bu nedenle Netanyahu Kosova''daki Sırp katliamı karşısında açıkca NATO ve Amerika''nın yanında olduğunu söyleyemedi, hatta harekata karşı çıktı. Bunun yanısıra Sefardimler''den de destek alıyor. Sefardimler daha çok Müslüman ülkelerden gelen Yahudiler''in mezhebi. İşçi Partisi''nin başkanı Barak, asker kökenli olmasına rağmen Filistin konusunda daha uzlaşmacı görünüyor. Laik ve sosyalist bir parti olmasına rağmen bu seçimlerde diğer sol ve dinci partilerle birleşerek "tek İsrail" blokunu oluşturdu. Yarışın diğer seçimlerde olduğu gibi Likud Partisi''yle İşçi Partisi arasında geçmesi bekleniyor. Son anda bir sürpriz olmazsa Barak''ın önde olduğu görünüyor. Laik İsrail parlamentosunda dini kimliklerin siyasi sembol olarak kullanılması olağan. Ancak toplumdaki laik ve aşırı dinci gerilimi sanılandan daha fazla. Yahudi şeriatının kendine özgü kuralları ve dini ütopyayla "vadedilmiş topraklar"a gelen insanların beklentileriyle sistemin laik yapısı zaman zaman çatışsa da din ve buna bağlı olarak kan esasına dayalı ırk anlayışı birleştirici en temel unsur. Sanılanın aksine, iç tehdit olarak algılanmasa bile, laik çoğunlukla fanatik kesim arasındaki uçurum çok derin.

Bu arada Müslüman Araplar arasında da seçime katılıp katılmama tartışması yapılıyor. Bilindiği gibi işgal altındaki topraklardakilerin seçme ve seçilme hakları bulunmuyor. Ancak vatandaş statüsündeki Müslüman/Hristiyan seçme hakları bulunuyor. Filistin yönetiminin Kudüs müftüsü yaptığı açıklamada İsrail vatandaşı olan Müslümanlar''ın seçimlere katılmalarının dini yönden bir sakıncası olamayacağını açıkladı. Müftü Şeyh İkreme Sabri, vatandaş statüsündekilerin durumunun işgal altında yaşayanlardan farklı olduğunu söyleyerek demokratik haklarını kullanmalarının dini açıdan bir sakıncası olmayacağını savundu. Oysa İslami hareket temsilcilerinden ve Ummel-Fehm belediye başkanı olan R. Salah''ın Knesset (parlamento) seçimlerine katılmaya karşı çıktığı biliniyordu. Bu kez seçimlere katılmaya daha yakın durduğu gelen haberler arasında.

İsrail seçimlerinin gündemi bizim siyasi gündeme çok benziyor. Oradaki ayrışmaları anlamak mümkün: dünyanın dört bir tarafından toplama bir ulus ilk defa bir araya gelerek siyasal bir birlik oluşturmaya çalışıyor. Üstelik kendi aralarındaki farklılaşmaların olanca derinliğine rağmen katılımcı bir demokrasi sergileniyor. Tek belirgin fark devletin Yahudi karakterini zedeleyecek, bunu değiştirecek girişimlere izin verilmemesi. Onun dışında, tüm farklılıklar sisteme dahil ediliyor. Yani, farklılıkları yok ederek, yok sayarak değil katılımcı bir yapıyla uzlaşmaya varılmaya çalışılıyor. Osmanlı''dan bu tarafa zamanına göre çok ileri bir çoğulculuk deneyimine sahip Türkiye ise neredeyse hafızasız, göçmen bir toplum refleksi sergiliyor. Göçmen psikolojisiyle ülkeye bakanların elinde Türkiye''nin, göçmenler ülkesi İsrail''den siyaset ve toplum dersi alacak hale düştüğünü söylemek hiç de abartı değil.