KIZILDENİZ"DE İSTANBUL YALILARI

H artum''dan Port Sudan''a giden uçak tıka basa dolu. İki saate yakın bir uçuştan sonra Port Sudan Havaalanı''ndayız. Şehre girmeden yol ayrımından sağa sapıp Kızıldeniz sahili boyunca güneye doğru ilerliyoruz. Yol boyunca deve sürülerine rastlıyoruz. Çöl olmasına rağmen yer yer yeşil bir bitki örtüsü var. Toprak biraz daha siyaha çalıyor. Siyah çadırlarını gördüğümüz deve sahiplerinin yüzyıllar önce Kızıldeniz''in karşı tarafından Arabistan yarımadasından buraya göçmüş Bedevi Araplar olduğunu söylüyor yanımdaki Sudanlı gazeteci.

Nihayet Suakin önlerindeyiz. Adaya geçmeden evvel müzeyi geziyoruz. Bir tür Suakin tarihî müzesi denebilir burası için. Geçmiş zamanlardan kalma Suakin resimleri, gravürleri, eşyalar. Çok değil bir yüzyıl öncesine kadar hayat dolu bir adaymış Suakin. Zaten bazı resimlerin üzerinde şu tür ibareleri görmek mümkün: ''Geçmiş tarihine bak, düşün ve ibret al.''

Ada, bir arabanın geçebileceği bir yolla karaya bağlanmış. Adayı çevreleyen surların kapısından içeri girer girmez şehrin sergilediği manzara karşısında ürpermemek elde değil. Terkedilmiş, yıkılmış bir şehir. Şehirdeki yapıların hemen tamamı harap, çoğu yıkılmış halde. Camilerin sadece minareleri ayakta kalmış.

Bir hüzün çöküyor. Kolonyalizm öncesi bölgenin en zengin ve hayat dolu şehriymiş. Yıkıntılar arasında bile ne tür bir zenginliğin viraneye dönüştürüldüğünü anlamak mümkün. Sahil boyu ahşap Boğaziçi yalılarını görünce bir anda Boğaz''ın serin kıyılarında geziniyor gibi hissettim kendimi. Yapılar İstanbul''da Boğaz kıyısındaki ahşap mimarinin hemen hemen aynısı. Sanki Boğaziçi buraya taşınmış gibi. Büyük köşklerin bir kısmı hâlâ ayakta. Köşklerin içine giriyoruz. Cumbalı odaların içine Kızıldeniz''in sıcak ve rutubetli havası girse de, Boğaz serinliğini hissetmemeniz elde değil. Birlikte olduğumuz Mehmet Yıldız''a nerede ne yapılması gerektiğini söylememe gerek kalmıyor. Yıkılmış bir medeniyetin, hem de çok yakın bir geçmişte kalan bir hayatın üstüne çöken hüznü hep birlikte duyumsuyoruz. Artık neyi nerede nasıl görüntülememiz gerektiğini söylemenin anlamı yok. Ortak bir duyarlılığı birlikte paylaşarak kamerasıyla çalışıyor.

Suakin, bir zamanlar bölgenin en gelişmiş ticaret merkeziymiş. Osmanlı döneminde en canlı ve zengin günlerini yaşamış. Yavuz Sultan Selim Mısır''ı alınca hemen Sinan Paşa''yı buraya kadar gönderiyor ve Suakin Osmanlı idaresine katılıyor. Zaten yıkıntılar arasında dolaşırken bile ahşap köşk ve konaklar nasıl bir zenginliğin sonucu olduğunu anlamanıza yetiyor. Sudan, İngiliz işgaline uğrayınca Suakin bilinçli olarak geriletilip ticari ve ekonomik etkinliğine sekte vuruluyor. Böylece kurulu, yerli ekonomik denge kolonyalistler lehine bozuluyor. Daha kuzeydeki Port Sudan ise kolonyal yönetimin kontrolünde ekonomik merkez haline geliyor. Yerel dengeler bozularak ekonomik denge yeniden sömürge esasına göre kuruluyor. Bugün Port Sudan Sudan''ın ekonomi ve ticaret merkezi durumunda. Kızıldeniz''deki en büyük limanı ve Sudan''ın denizle dış dünyaya açılabildiği tek büyük merkez.

Andre Raymond''un "Osmanlı Döneminde Arap Şehirleri" isimli kitabını okuyorum. Raymond kitabın bir bölümünde, Osmanlı yönetimi sırasında Arap şehirlerinin küçüldüğü ve eski canlılığını yitirdiği iddiasını ele alıyor. Verdiği rakamlar bu iddianın ne kadar su götürür bir oryantalist bakış açısını yansıttığını gösteriyor. Kahire''den, Şam''a, Tunus''a kadar Osmanlı öncesi çökmeye yüz tutmuş belli başlı önemli Arap şehirlerinin gerçekte nasıl yeni bir gelişme dönemi yaşadığını anlatıyor. Rakamlar ve verdiği şehir planlarındaki gelişim sürecini hem şehircilik, hem de demografik olarak gözler önüne seriyor.

Raymond''u okurken Suakin müzesinde gördüğüm levhayı hatırlamadan edemiyorum; geçen yüzyıldan kalma müthiş bir Suakin fotoğrafının üstündeki yazı: Geçmiş tarihine bak, düşün ve ibret al.