Latinluk Köprüsü

Tarih kitapları şöyle bir not düşecek gelecekte: "Barbarların Balkanlar''ı kan gölüne çevirmelerine daha fazla izin vermeyen büyük ve Batılı ve gelişmiş ülkeler bölgeye el attılar. En son olarak, asker göndermeden Yugoslavya''yı dize getirip Kosova sorununu çözen ABD Başkanı Clinton zaferini barış ve kalıcı bir anlaşmayla noktalamak üzere Saraybosna''ya geldi..."

Saraybosna''da yapılan Balkan Zirvesi''ne ilişkin ajanslardan geçen haberlere bakıyorum. Zirvenin ne olup olmayacağı zaten belli de kullanılan dil ve baş vurulan sembolik göndermeler dikkatimi çekiyor. Ayrıntıda kalan kimi sembollerin olayın aslını yakalamak, onun arkaplanını vermek, aktörlerinin parlak söylevlerinin gerisinde yatan anlamlar dizgesini okumak ve bizzat aktörün zihinsel çözümünü yapmak için şahane fırsatlar verdiğini itiraf etmeliyim.

Balkan Zirvesi için Saraybosna''nın seçilmesinin çok büyük sembolik anlamları olduğunu haberi kaleme alanlar açıkça yazmışlar. Ne alakası var denilebilir ama bu itiraf haberi geçen dünyaca ünlü ajanslara ait... Olayı 1914 yılına kadar götürmüşler. Bu demektir ki, zaten öyle bir fırsat aradığımı da belirtmeliyim bu arada, ben daha da geriye, birkaç onyıl -bu deyim de hiç hoşuma gitmiyor, İngilizcedeki decade yerine bunu kullanıyorlar- öncesine kadar götürme hakkına sahibim demektir.

Saraybosna, 1914 yılında Avusturya veliahdının bu kentte öldürülmesiyle Birinci Dünya Savaşı''nın çıkmasına neden olmuş. İkinci Dünya Savaşı''nın en kanlı çatışmalarına neden olmuş. Ve 1992-95 yılları arasında kuşatılarak yüzbinlerce sivilin katledilmesine neden olmuş bu şehir... Bu sebeple barışın zaferini kutlamak için Saraybosna şehri seçilmiş.

Clinton''un geldiği toplantı salonunun Avusturya veliahdının öldürüldüğü köşenin birkaç yüz metre uzağında olduğu belirtiliyor haberde.

Ne kadar günahkar bir şehirmiş... (!)

Bir hafta öncesine kadar caddelerinde gezerken, çeşmelerinden buz gibi sularını içerken hiç de böylesi bir duyguya kapılmamıştım. Şehrin taşıdığı renkli atmosferini, bir sükûnu çağrıştıran hayat biçimini zedeleyen başından geçen acı olayları hatırlayıp günahkarlara lanet bile yağdırmıştım.

Şehrin günah galerisinin sembolü olarak gösterilen Latinluk Köprüsü''nü gezerken doğrusu benim ilk hatırladığım şey Avusturya veliahdının bir Sırp tarafından bu köprü üzerinde öldürülmüş olması değildi. Saraybosna tarihinin bir bakıma köprüler tarihi olduğu gibi bir cümle zihnimde gezinti yaptı ilkin. Aslında bu şehrin en önemli olayları köprü üstünde geçmişti.

Sadece bu şehir mi? Tüm Bosna aslında köprüler üzerine kuruluydu. Edebiyat bile köprü edebiyatıydı bir bakıma. Köprüler olmasaydı ne Ivo Andriç''in Drina Köprüsü yazılırdı ne de Mostar Köprüsü diye sembol kavram var olabilirdi zihinlerimizde.

Bu köprü simgesi o kadar derin ve güçlü ki Boşnaklar arasında, eğer Munire Acum olmasaydı bir Boşnak deyimini öğrenemeyecektim. Boşnaklar arasında "Keçi Köprüsü gibi adam" deyimi var. Bu deyimin kaynağı da yüzyıllardır dipdiri ayakta duran bir Osmanlı köprüsü.

Saraybosna''nın biraz dışındaki Keçi Köprüsü''ne sağolsun Münire Hanım götürünce bu deyimin nereden geldiğini kavradım. Yüzyıllardır hiç tamir görmeden ayakta duran bir köprü... Yaşlı ama diri, yıpranmamış ihtiyarlara bu deyimi yakıştırıyorlar: Keçi Köprüsü gibi adam.

Osmanlılar bu şehri kurduklarında yaptıkları ilk işlerden biri köprüler kurmak oldu. Şehirde yapılan ilk köprü de hâlâ hizmet veriyor.

Zira Saraybosna kurulduğu andan itibaren bir ticaret şehri olarak tasarlanmıştı. Ulaşımın ancak sandallarla yapılabildiği ülkede kalıcı köprüler atmak gerekiyordu. Ve Osmanlı sistemi her alanda, kültürler ve toplumlar arasında kalıcı köprüler kurmaya çalıştı ve bunu da başardı. Ve Saraybosna aslında bu bakımdan köprüler şehriydi...

Katolikler ve özellikle Venedikli tüccarların yerleştiği semtin adı da Latinluk... Avusturya veliahdının öldürüldüğü köprü ismini bu Latinler''den alıyor. Latinluk Köprüsü... Osmanlı''nın gitmesi aslında bu köprülerin berhava edilmesi anlamına da geliyordu. Öyle ya Balkanlar uluslaşma sürecine girmişlerdi. Ulus bilinci gelişmekteydi. Devir ulus devletler devriydi. Son yüzyılda dünya iki dünya savaşı yaşamıştı. Saraybosna ise kendi kıyametlerinden birinden yeni çıkmıştı.

Morica Han''da bir yandan gazetesini büyük dikkatle okurken bir yandan Türk kahvesini yudumlayan 72 yaşındaki Muhammed Sipahiç esas felaketi 50 yıllık komünist dönemde yaşadıklarını söylüyor. Bir cümlesini hiç unutmayacağım. "Yaşadıklarımızı yaşamayan bizi anlamaz." Ve ilave ediyordu: Tam on kez etnik temizliğe maruz kaldık.

Saraybosnalılar kitle imha silahlarıyla değil bilinçli olarak tek tek avlanarak tüketilmek istendi.

Üç yıl boyunca yaşadıkları kuşatma altında bile kültürler arasında kurulan tarihî köprüleri atmadılar. Kendi elleriyle hiçbir köprüyü imha etmediler. Saraybosna savunması aslında bir köprüler savunmasıydı.

"Bosnanın kimliği aslında parçaların bütünleşmesinden oluşur. Etnik farklılıklar bu kimliği yok etmez, oluşturur. Dinî farklılıklarla birlikte varolduk tarih boyunca..."

Kültür Bakanı Fahruddin Rızvanbagoviç''le konuşurken bu sözleri söyleyen insanı, aylarca esir kampında kalan, tarihî eser olan ailesinin yüzyıllarca yaşadığı Osmanlı''dan kalma evinin yerle bir edilen insanla aynı insan olduğuna hayret ederek dinliyorsunuz. Bir politikacıdan çok tarih ve toplum bilincini derinlerde arayan sorumlu bir entelektüel vardı karşımda.

Gerçek Saraybosna bu bilincin, ruhun şehridir.

Şehrin ruhunu karartanler elbirlik Osmanlı''nın kurduğu köprüleri imha etmek isteyenlerdi aslında.

Evet bir dünya savaşının çıkmasına neden olurken ve yüzyılın en büyük kıyımlarından birini yaşamıştı bu şehir. Ama olayların sebebine iyice tarih perspektifinden bakarsanız köprülerin dinamitlendiği dönemlere denk geldiğini görürsünüz.

Evet, Osmanlı gitmişti ama kurduğu köprüler korunmalıydı. Balkan Zirvesi''ni toplayanların ne vizyonu ne dünya görüşleri bu köprülerin yerine daha sağlam olanlarını kurmaya yetmiyor.