MR. BOOKS

1987, ABUJA/NİJERYA

Havaalanından şehre giden yolun çevresinde tabiatın aldığı şekil, Kara Afrika''nın balta girmemiş ormanlarının hemen kıyısında olduğunuzu hatırlatıyor. Toprak hala sarı renkte ama tümüyle yeşillikle kaplı. Çok yüksek olmayan ağaçlar, diz boyu otlar çerçeveyi tamamlıyor.

Abuja, bir anda tepeyi aşar aşmaz karşımıza çıkıyor. Gözüme ilk çarpan yapı devasa büyüklükteki kubbesiyle cami oluyor. Şehrin ufkuna hakim. Bu büyüklükte bir de kilise yapılacağını öğreniyorum; Hristiyan azınlığın hatırı kalmaması için.

Şehir yapay, kimliksiz bir üçüncü dünya başkenti görünümüyle başka bir kıtadaki Pakistan''daki İslamabad''ı hatırlatıyor. Her şey planlanmış, caddeler, binalar, iş merkezleri parsel parsel bölümlenmiş. Rahatsız edecek kadar planlı. Ama bir yerlerde üçüncü dünyaya özgü, koloni yapaylığı kendini gösteriyor. Doğal gelişimden çok tüm şehir planlamasının tek bir elden çıktığı hemen belli oluyor.

Mustafa Özcan''la birlikte küçük bir şehir turuna çıkıyoruz. Sorduğumuz ilk mekan kitapçıların bulunduğu yer oluyor. Girdiğim küçük kitapçıdan bir türlü çıkamıyorum. İlginç kitaplar var. Sonunda bazılarını seçiyorum. Fulani edebiyatı, Hausa gelenekleri, Nijerya''da yerel kabileleri inceleyen, başka yerde bulamayacağım kitaplar alıyorum. Kitapçı, bizde artık unutulmuş olan sarı kese kağıtlarına her kitabı tek tek koyuyor. Ama diğer taraftan da İngilizler''in de hala kullanmakta oldukları aklıma geliyor.

Bu küçük kitapçı dükkanının bile bir yamağı var. Kitap paketlerimizi alıyor arabaya kadar bizi arkadan takip ederek getiriyor dükkan sahibinin yardımcısı. Kitapçıdan ayrılırken ve arabaya binerken bize gösterdiği aşırı hürmet neredeyse köle-efendi ilişkisinden kalma gibi.

1989, LONDRA

Regents Street''teki bu lüks manavda belli etmeden yaşlı İngiliz ladynin tavırlarını izliyorum. Manavın sahibi ve işletenler aslen Hind kökenli Kenya''lı. Aldığı meyvalar tartılırken yaşlı kadın, manavdan hoşlanmadığını hemen belli ediyor. İçimden, yine bir ingilizlik yapacak diye geçiriyorum. Manav, kadının aldıklarını kesekağıtlarına yerleştiriyor. Sırayla tartıp fiyatların hesaplamaya başlamıştı ki, yaşlı kadın küçümser edayla, sert sert, "sen nerelisin?" diye soruveriyor. "Kenya''lıyım" diye karşılık veriyor o da. "Bilmiyor musun biz bu kese kağıtları kullanmaktan hoşlanmayız."

Aslında kadın aldığı meyvaların bu kaliteli kağıttan yapılmış kesekağıdına konmasını sınıfına yakıştıramamıştı.

1984, İSLAMABAD/PAKİSTAN

Her şey ne kadar yapay bu şehirde. Yapay olmayan tek boyutu tabiatla içiçe olması. Kartal yuvası gibi şehre hakim bu tepeden bakarken şehrin caddeleri ormanda cetvelle açılmış çizgileri hatırlatıyor. Bir de ara ara görünen çoğu tek katlı binalar. Ya resmi devlet binaları, bakanlıklar ya da büyükelçiliklere ait evler.

Tepenin hemen dibinde, şehrin bir kenarında füze üssünü hatırlatan henüz inşaat halindeki cami şehrin yapaylığına tanıklık ediyor sanki. Mimari projesini Vedat Dalokay''ın çizdiği Faisal Mosque, yani Faysal Camii.

Bu, hacimce görkemli, modern tarzın tüm unsurlarını taşıyan ama uzaktan bakınca minareleriyle bile camiyi hatırlatmayan eser Pakistanlıların ziyaret merkezi oldu bile. Hiçbir geleneği yansıtmayan cami teknoloji karşısındaki kompleksi yansıtıyor. Oysa İslamabad''ın hemen yakınındaki Rewalpindi''yi düşününce bu yapıyla halkın yaşantısı ne büyük çelişki oluşturuyor. Gerçi mali destek Suud Kraliyeti''nden geliyor. O nedenle caminin ismi "Faisal Mosque..." Ormanda tepeye doğru tırmanmak için dere boyu yol alırken iyice azalan suda yıkanan işçilere rastlıyoruz. Cami inşaatında çalışan işçilerin çalışma şartları tam bir sefalet arzediyor.

Yine de bu şehirdeki ilgimi çekecek bir köşe var: her geçişimde uğradığım köşe başındaki Mr. Books. Yurtdışından getirilen yabancı kitapların satıldığı bir kitapevi burası. Yabancı yayın demek biraz da ingilizce yayın demek burası için, hatta çoğu üçüncü dünya ülkesi için.

Neden Mr. ismi seçilmişti kitaplar için? Dear Books da diyebilirdi. Belki, doğu kültürüne özgü kıymet atfedilen "şey"in, kitabın feminen olmaktan çok bilinçaltındaki yüklenen erkeksiliğe bir işaret mi? Tabelayı yazan dükkan sahibi bunların hiç birini düşünmemişti belki de. Ama kitap yine de bir mr. çağrışımı içeriyordu ne de olsa."