Referandumdan sonraki ilk yazı

Anayasa değişikliği oylaması üzerine söylenecek tüm sözler şimdiden tüketilmiş durumda. Yüzde 58''e varan “evet” oyunun anlamı, “hayır” oylarının çözümlemesi, boykotun adresi, MHP''nin perişan hali… Tüm bunlar üzerinde daha bir müddet analizler yapılacaktır.

“Hayır” oylarının çoğunluk olması durumunda ortaya çıkacak muhtemel manzara karşısında, toplumsal histerinin sokakları teslim alması ihtimali pek çok kimseyi sandığa yöneltti. Belki de hiyerarşik yapısı en güçlü MHP''de bile çözülmenin yaşanmış olması bu psikolojinin eseridir.

“Evet” oylarını adeta kutsayan, varlık-yokluk meselesi olarak görenlerden olmadığımı “son yazı”da özellikle belirtmiştim. “Hayır”ların ortodoks Kemalist elitin her türlü toplumsal mutabakattan uzak, statükonun devamı anlamına geldiğinde neredeyse herkes hemfikir. Bunun tartışılacak, kuşkuya mahal bırakacak bir yanı yok.

Ancak “evet”in nereye evrileceği, kutsanmış bir kavrama dönüşen ''değişim''den başka açıklayıcı hiçbir referansı olmayan göndermeler yüklenmesi de işin başka boyutu. Kötü olanın gitmesi gelenin mutlak iyiliği konusunda garanti vermez. Liberal politikaların değişim adına kutsandığı muhafazakar sularda seyrediyor evetçiler. Öfkeye dönüşen ulusalcı tepkinin alternatifinin ne olduğu net biçimde belirlenmiş değil, sadece darbe anayasasının gitmiş olmasının psikolojik olarak rahatlatıcı etkisinden söz edilebilir.

Türkiye''de statükoyu temsil eden bürokratik sınıf ve aydın ittifakının eski dar alanında sıkışmışlıktan kurtulalı çok oldu. Artık bir avuç seçkincilikten bahsetmek zor. Yine de bu statükonun toplumsal karşılığı; büyük çoğunluğun değerlerini ve dikey toplumsal dönüşüm sürecini ne anladı ne de anlaşılmasına izin vermek istedi. Sürekli direnerek devlet mekanizmasında tutunmaya çalıştı. Devlet bürokrasisinde konum kaybetmesine karşın daha önceki dönemsel değişimlerden farklı olarak toplumsallaşma imkanı buldu. Bu toplumsallaşma ilginç biçimde coğrafi olarak belli bölgeleri işaret ediyor.

Seçim sonuçlarına baktığımızda Akdeniz, Ege kıyı şeridi ile Trakya''nın blok olarak “hayır” tercihini yansıtması önemli bir göstergedir. Kıyı şeridinin ilk bakışta dışa açık, batılılaşmış ve Türkiye''nin en seküler kesimi olduğu varsayılabilir. Buna karşın farklı bir muhafazakarlık örneği sergileyerek statükodan yana tavır almasının izah edilmesi gerekir.

Türk seçkinlerinin askeri-sivil bürokrasi, aydınlar, devlet destekli sermayeyi içine alan bu kesimin ideolojik ortak paydasını, hayat tarzını benimsediği varsayılan bu kesimin dışa açıklığı aslında muhafazakar özellikler sergiler.

Türk batıcılığı entelektüel olarak da hiçbir zaman Batı''yı kavramadı. Sadece Batının ışıltılı hayat tarzı, tüketim alışkanlıklarıyla tebarüz eden bir seçkincilikten ibaretti. Kendi toplumuna yabancı ve onunla barışmayı da hiçbir zaman düşünmeyen bir kibirle statükonun devamından çıkar sağladı. Entelektüel anlamda da en kayda değer özelliği Batı''yı tarihsel ve felsefi anlamda kavramak çabasından çok üretilmiş kalıpların Türkiye''ye aktarılmasından ibaret kaldı.

Bu şekilcilik Batı''daki gelişmelerin kavranmasına da engeldi. Özellikle 60''lardan sonra konumu ve avantajları görece zayıflayan bürokrasinin sosyal adalet ve sosyalizme sığınması kaybedilen konumunu kazanmaya yönelik bir tepkiden ibaret kaldı. Bu nedenle solculuk devlet solculuğuna işaret etti çoğunlukla.

Benzer biçimde yeni dönemde konumlarını hayli kaybeden bu kesim sol gibi daha anlamlı bir ideolojik söylem üretmekten de aciz kaldı. Bu döneme uygun üretebildiği tek şey ilkel bir ulusalcılık oldu. Bu söylemin yükselmesinde Türkiye''nin uluslararası düzlemde girdiği ilişkilere karşı duyulan tepkinin de payı vardır.

Özellikle Kürt –Türk gerginliğinin bu bölgelerde kolayca tahrik edilme potansiyeli taşıması, en küçük kıvılcımda iç savaş provasına dönüştürülmesi tesadüf değildir; seküler hayat tarzına karşın adeta dini bir aşkınlık izi taşıyan laikçilikleri bu topraklara ait değer ve bağlamdan kopuk olma özelliği taşır. Bu nedenle nasıl olup da bu toprakların bin yıldır sadece farklı etnik kökene sahip olanlarla değil farklı inanç sahipleriyle de bir arada yaşama deneyimini gerçekleştirebildiğini anlayamaz.

Farklılığı, zenginlik olmaktan çok, tehdit olarak algılar. Batı''ya açık olan tek yanları giyim kuşam tarzlarıdır ve kafalarının içi sadece Batı''ya değil tüm dünyaya kapalıdır. Reaksiyoner bir özelliğe sahip olduklarından son derece taşkın, hatta saldırgan olabilirler.

Batıcı görünmelerine karşın modern anlamda birey bile değildirler. Tipik azınlık dayanışması içinde grup dayanışması sergilerler. Tek tek sinik olmalarına karşın bir araya geldiklerinde tehlikeli bir saldırganlık içinde olurlar.

Ekonomik anlamda da girişimcilik ve dışa açık olma anlayışından çok, mümkün olsa da eski günlerin devlet destekli ekonomisi ile korunmuş haksız rekabetle edindikleri sınıfsal ve ekonomik konumlarının geri gelmesi özlemi içindedirler. Satıldığını söyledikleri milli servete değil bu servet üzerinde hüküm süren kendi sınıflarının ayrıcalığının kaybolmasına hayıflanırlar. Küreselleşmecilerden farklı olarak girişim ruhundan ve becerisinden uzak olmaları, eski ayrıcalıklarını kaybetmiş olmalarındandır. Yoksa korunacak milli bir değer üretebilmiş değildirler.

Sorun; bunca dar çerçeveli bir kitle ruhunun toplumsallaşabilmesidir.

Hak ve adalet ölçüsünün, ahlaki ölçülerin zedelendiği bir toplumda yoksunların varlıkla tanışmaları tepki çekecektir. Bu tepkiyi belli coğrafi bölgelerde CHP seslendiriyorsa, bu toplumsallık parti bağnazlığına dönüşüyor demektir.