Türkiye-İran: Kuşkulu dostluklar

Devletlerarası ilişkileri belirleyen daha çok tarihi süreç içinde gelişen, ortak siyasal kültürün beslediği kalıcı unsurlardır. Bu unsurlar konjonktürel olarak değişiklikler gösterse de kalıcı ilişkileri belirleyecek olan tarafların birbirine karşı tarihsel tutumları, yani birbirlerini sonuç olarak nasıl değerlendirdikleridir. Ülkelerin yönetimleri, rejimleri değişse bile ulusal refleksler sonuç olarak iki tarafın ilişkilerinde devreye girer.

Türkiye''nin İran sınırı tarihsel olarak en kalıcı sınır olmak gibi bir özellik taşıyor. Yani Türkiye ile İran arasındaki sınırın tarihi, şu anda dünya politikasına yön veren, kimi bölgelerin, ülkelerin sınırlarını yeniden belirleme gücünü kendinde bulan devletlerin tarihinden bile eskidir.

Tarihi ilişkinin bu denli istikrarlı olmasının, sonuçları bakımdan belirleyici oluşuna Türkiye İran ilişkileri kadar iyi örnek göstermek zor olsa gerek. 1979''da İran''da İslam devrimi gerçekleştirildiğinde bir anda Türkiye ve İran ayrı kamplara düştüler. İran Amerika''nın Türkiye üzerinden karşı devrim yapacağı korkusuna kapıldı. Türkiye ise İran''ın Türkiye''ye devrim ihraç edeceği kuşkularına girdi. Ancak kısa bir süre sonra Türk İran ilişkileri, özellikle ticari ve ekonomik alanda Şah zamanında olduğundan daha iyi bir noktaya geldi.

1980 sonrası Türkiye ile İran arasında gelişen bu olumlu ilişkinin temelinde iki faktör rol oynadı. Rejimler değişse bile tarihi olarak her iki ülke arasında çizilen sınırın en istikrarlı sınır olması iki taraf için de bir bakıma güvence demekti. İkinci olarak her iki tarafın sürekli olarak birbirini kolladığı, içten içe şüphe beslediği gizli bir güvensizlik ilişkisi. Sonuçta çatışmaya varmayan iki rakip arasındaki ilişki biçimi olarak statüko kendini ortaya koymaktadır.

Osmanlı-İran rekabeti Kasr-ı Şirin anlaşması sonunda kesin çizgilerle belirlenmiş bir sınırın tesbitiyle fiili bir savaş konusu olmaktan çıkmıştır. Ve bu sınır, Türkiye için de İran için de en güvenli çizgi olarak kabul edilmiş, iki taraf bu ince çizgiyi aşmamaya çalışmışlardır.

Ancak yukarıda da belirttiğimiz gibi Osmanlılar İran''ın kendi topraklarında Şiiliği yayma peşinde olmalarından endişelenirken, İran da Türkiye''yi bir rakip olarak görerek, gücünden endişe etmiştir. Her iki taraf büyük güç olarak birbirini sürekli gözetleme ihtiyacı duyan, dostluğa dayalı bir denge ilişkisiyle bu güne kadar gelmiştir. Şimdi olduğu gibi belli bir sınıra kadar zaman zaman gerilen ama her defasında kopma noktasına gelmeden uzlaşılan bir ilişki biçimi.

İran''ın iç politikada sıkıntılı günler yaşadığı açık. Özellikle Ecevit''in acemice, İran halkının ne kadar kültürlü bir halk olduğunu bildiğini ve böylesi gerici bir rejime daha fazla tahammül edemeyeceğinin belli olduğu yönündeki açıklamalarına olaylarda yabancı parmağı aramaya yatkın İran yönetiminin can simidi gibi sarılmış olması muhtemeldir. 1979''dan beri Amerika ve yabancıların rejimi devirmek istedikleri yönünde bir propagandayı pompalayan ve bu yönde acı tecrübeler de yaşayan İran''ın öğrenci gösterileri nedeniyle, Amerika''nın ileri karakolu gibi gördükleri bir ülkenin başbakanından gelen bu türden açıklamaları iç politika malzemesi olarak kullanacağını tahmin etmek zor değil.

Türkiye''nin de özellikle PKK konusundaki duyarlılığı, İran''a karşı kullandığı en önemli argumanlardan biri. Ancak işin tuhafı, belli çevrelerin özellikle medyanın, bu tür konularda sürekli yaptığı gibi savaş çığlıkları atmasının anlamını çözmek mümkün değil. Eğer hassasiyet konusu PKK ise; Yunanistan için, gerek Apo, gerek örgütüne destek anlamında fiili ve diplomatik her türlü lojistik desteği verdiği ortada iken alkış tutması, "Bravo" türünden manşet çekmesi şaşılacak bir durum. Ve bu sonuca hangi ulusal çıkar, stratejik hesap ya da tarihi gerçeklere dayanarak varıldığını anlamak mümkün değil.

Türk İran ilişkileri temel olarak dostluğu dayalı ama kuşkulu bir ilişki biçimidir. Devrimin en radikal günlerinde Amerika''nın bastırmasına rağmen ilişkiyi en üst düzeye getirecek kadar dost; devrimin en fazla dışa açılmaya hatta kimine göre yumuşamaya başladığı dönemde de küçük bir sebepten dolayı gerilecek kadar kuşkulu bir ilişki biçimidir. Çünkü tarih, coğrafya ve stratejik konum ve kültürel yapı, aradan bu ince ayar sınırın geçtiği ilişkiyi iki tarafa da dayatmaktadır.