12 Eylül ve Kenan Evren

Dün 12 Eylül günü idi. Tarihe akan her bir gün gibi geldi geçti. Oysa ki 12 Eylül gününün Türkiye''de yaşayan herkes için önemli çağrışımlar yaptığını, bir sürü hatıranın gözlerin önüne geldiğini, acı tatlı günlerin bir kez daha hatırlandığını, ileriye yönelik değerlendirmeler yapılmasına vesile olduğunu biliyorum.

12 Eylül 1980''den bu yana tam 19 yıl geçti. Bu tarihten sonra doğanlar nerede ise askerlik yaşına geldiler. Bir nesil teşekkül etti. Bunlar için 12 Eylül''ün fazla bir anlamı olduğunu sanmıyorum. Ama en azından tartışmalardan, yazılanlardan ve etrafında konuşulanlardan konu hakkında kulak misafiri oldukları söylenebilir. 25 yaşın üzerinde olanlar için 12 Eylül''ün ifade ettiği anlam, çağrıştırdığı hatıralar ve hatırlattığı gelişmelerse son derece karmaşık olmanın ötesinde çok fazla şeyler ifade etmektedir.

12 Eylül hiç kuşku yoktur ki 27 Mayıs ve 12 Mart gibi demokrasiye yapılan müdahaleyi, halkın oylarıyla seçilmiş bir iktidarın silah gücüyle devrilmesini, siyasi temsil kurumlarının tasfiye edilmesini, yürürlükte olan Anayasa''nın silah gücüyle ortadan kaldırılmasını, halkın kendilerine verdiği temsil görevini kullananların tutuklanmasını, halkın egemenlik hakkını kullanmasının önüne geçilmesini ifade etmektedir.

Elbette ki hiçbir olay durup dururken meydana gelmemektedir. Her olayın bir ortamda geliştiğini ve yerleştiğini düşünürsek 12 Eylül''de gerçekleştirilen askeri müdahalenin de bir kaos, anarşi, terör ve toptan siyasi rejimin kendini adeta intihara sürüklemekte olduğu bir ortamda gerçekleştiğini belirtmemiz gerekir. Yetmişli yıllar Türkiye''nin en istikrarsız, kaotik, terör ve anarşi yılları olmuştur. Sağ ve sol şeklinde ortaya çıkan mücadele silahlı hale gelmişti, her gün ortalama yirmi kişi ölmekteydi. Rejim tamamen tıkanmış bir durumdaydı ve hiçbir toplumsal soruna bir çıkış yolu göstermiyordu. Partiler arasındaki mücadele hiçbir işbirliğine imkan tanımıyordu. Anayasal kurumlar kendilerine düşen görevi çeşitli nedenlerle yerine getiremiyorlardı. Sistem Cumhurbaşkanı''nı bile seçemiyor, terör olaylarını önleyemiyor, istikrarlı bir hükümet çıkaramıyor, erken seçim kararı alamıyordu.

İçeride bunlar olurken bölgede ve dünyada bloklar arasında ciddi sürtüşmeler ve gelişmeler yaşanıyordu. Bölgede İran ile Irak arasında kanlı bir savaş başlamış, Sovyetler Birliği''nin Ortadoğu''ya sarkmasından endişe ediliyordu. Ortadoğu petrollerinin kontrolü için Türkiye daha da önemli hale gelmiş bulunuyordu. Türkiye''nin istikrarsızlığına Batı''nın tahammülü yoktu.

İşte bu ortamda Silahlı Kuvvetler 12 Eylül 1980 günü emir komuta zinciri içinde sisteme müdahale ediyor ve yönetimi toptan ele alıyordu. Silahlı Kuvvetler''in temel gerekçesi anarşi ve terörü önlemekti. Ama aslında hedef daha da büyüktü ve sistemi, rejimi toptan restore etmeyi, anayasal yapıyı yenilemeyi, devlet otoritesini güçlendirmeyi amaçlamaktaydı. Müdahale günü başlayan olağanüstü süreç 7 Aralık 1983''te seçimle gelen Turgut Özal''a hükümet kurma görevinin verilmesiyle sona ermiş gibi gözükse de aslında 12 Eylül rejiminin hâlâ devam ettiğini söylemek mümkündür.

Zaten bugünkü tartışmalardan bunu çıkarmak mümkün. Yargıtay Başkanı''nın meşhur konuşmasında bununla ilgili argümanlar çokça zikredilmiştir. Aradan 19 sene geçtiği halde ve bu arada yapılan beş ayrı genel seçimle teşekkül etmiş Meclisler görev yaptığı halde devamlı şikayet edilen 12 Eylül rejiminin tasfiye edilmemiş olması, Anayasa''da önemli denebilecek değişikliklerin yapılmaması, halk egemenliğini gözeten siyasi kurumların tesis edilmemesi anlaşılır gibi değildir.

İki gün önce özel bir çalışmamız için Marmaris''te görüştüğümüz 12 Eylül darbesinin lideri Kenan Evren''in 12 Eylül''ü değerlendirirken söyledikleri önemliydi. Sayın Evren mevcut Anayasa''nın o günün şartlarının ürünü olduğunu, bugün ortaya çıkan ihtiyaçlara göre değişikliklerin yapılacağını, Anayasa''nın kutsal bir metin olmadığını, kendilerinin bazı hatalar yaptıklarını, bireyin önemli olduğunu, bireyle devlet otoritesi arasında bir dengenin tesisinin gerekli olduğunu, bütün bunları bir intikam havasında değil salim bir akılla yapmak gerektiğini belirtmesi dikkate alınmalıdır.

19 yıl sonra Türkiye''nin gündeminde hâlâ 12 Eylül sorunu vardır; böyle gidersek belki de 29 yıl sonra da yine 12 Eylül sorunu önümüzde olacaktır.