Anayasa yapımı ve meşruiyet sorunu

Türkiye güya yeni anayasa tartışmasına kilitlenmiş durumda. 1989 mahalli seçimlerinde Sosyal Demokrat Halkçı Parti''nin kullandığı ve son derece olumlu sonuçlar aldığı bir “limon sıkma” sloganı vardı. Bugünkü anayasa tartışmalarına bakınca birilerinin anayasa yapımı çalışmalarına kurnazca limon sıktığını görmek ne kadar talihsiz bir gelişme değil mi?

Anayasa yapımı hazırlıklarına limon sıkma telaşı içinde olanlara haklı olarak karşı eleştiriler gelince verilen cevaplar ilginç: Biz anayasanın içeriğine ilişkin bir şey söylemedik, anayasanın yapımı yöntemini eleştirdik.

Yaşadıklarımıza bakılınca hiç de öyle bir şey gözükmüyor. Anayasayı baştan aşağı tadil eden metin ortada dururken tartışmayı getirip şu türban konusuna düğümlemek, cumhuriyetin değiştirilemez ilkelerine referanslar göndermek bir yöntem tartışması mıdır? Medyanın amiral gemisinin kaptan köşkünde oturup ahkam kesen kaptan, haklı olarak yöntemi tartışmayalım mı, diye soruyor ve kendilerinin anayasa yapımı yöntemini eleştirdiklerini tekrarlayıp duruyor. Kendisine dönüp diline doladığın mahalle baskısı, türban gibi konuların hangisi anayasa yapımı yöntemiyle ilgilidir diye sormak gerekmiyor mu?

Bunları geçelim. Ben anayasa yapımı yöntemine ilişkin önemli gördüğüm bir noktaya dikkat çekmek istiyorum. Türkiye anayasayı ilk kez yapıyor değil. 1876''dan bu yana birkaç kez anayasa yaptı, küçümsenmeyecek bir tecrübe edindi. Edinilen tecrübenin bugünkü çabaya katkısının ne olabileceği önemlidir. İlk anayasayı bürokratlar yaptı, 2. ve 3.''yü Meclis, 4. ve 5.''yi ise adı kurucu meclis olan kurumlar.. Görüldüğü gibi anayasa yapımlarında izlenen tek bir yöntem yok.

Anayasanın içeriğine girmeden önce yapımında izlenen yöntemin onun meşruiyetiyle yakından ilgili bir konu olduğuna işaret etmek isterim. Hangi toplum olursa olsun anayasanın en önemli niteliği onun meşruiyeti noktasında ortaya çıkıyor. Hiçbir ülke, halkı nezdinde bir meşruiyet sorunu yaşayan bir anayasanın mükemmel olsa bile uygulanabilirlik şansı olmadığını görmezlikten gelemez.

Anayasaların meşruiyeti öncelikle yapımındaki yöntemle, arkasından da içerikle ilgili bir sorundur. 1924 Anayasası''nı İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi yaptı. Yapımındaki tek yanlılık ciddi bir meşruiyet sorununun yaşanmasında etken olmuştur. İkinci Meclis, birinciye göre temsil kabiliyeti sınırlı bir kuruldu. Birinci Meclis''teki muhaliflerden oluşan İkinci Grup mensupları seçtirilmemiş ve sadece iktidar yanlısı Birinci Grup mensubu olanlar Meclis''e girebildi. Dolayısıyla bu Meclis''in hazırladığı ve kabul ettiği 1924 Anayasası yapımında muhalif kesimler ve İkinci Grup yer almamıştır.

Benzer şekilde 1961 Anayasası''nı hazırlayan Kurucu Meclis de ciddi bir temsil zaafı yaşayan bir kuruldu. O yıllarda toplumun yaklaşık yarısını oluşturan Demokrat Partililere Kurucu Meclis''te yer verilmemiş ve CHP''nin kesin egemenliğinde bur kurul oluşturulmuştur. Kurucu Meclis''in temsil zaafı anayasa referandumuna da yansımıştır. 1961 Anayasası''nın içeriği genel olarak memnuniyet verici olsa da yapımındaki temsil sorunu meşruiyet sorunu yaşanmasında etkili olmuştur.

1982 Anayasası''nın meşruiyet sorunu zaten ortadadır. Anayasayı hazırlayan Kurucu Meclis''in atanmış Danışma Meclisi ile son sözü söyleyen darbeci generallerden oluşan Milli Güvenlik Konseyi''nin kesin egemenliği meşruiyet sorununun ortaya çıkmasında etkili olmuştur. Halk oylamasında yüzde 92 gibi çok yüksek bir oranda onaylanmış olsa bile yapımındaki çarpıklıklardan kaynaklanan meşruiyet sorunu görmezlikten gelinemez.

Türkiye''nin yapımı yöntemini en az içeriği kadar önemsemesi ve herkesin temsil edildiğine inandığı bir kurul marifetiyle Anayasa''yı yapması gerekiyor. Anayasanın meşruiyeti, öncelikle yapımı yönteminden kaynaklanıyor; içerik ondan sonra geli-yor. Unutulmamalı ki yöntem, en azından içerik kadar önemlidir.