"Ben seni uzaklarda ararken, sen kendi evimde idin!"

Türkiye''de İslâmî düşünüşün tıkanıklığı üzerine konuşmak ve İslâmcılığın yerlilik vasfını kazanamadığı sürece bu tıkanıklığın aşılamayacağını/açılamayacağını bilmek zorundayız. Çünkü böyle bir tartışma, gerek ilim ve fikir düzeyinde (İslâmî ilimler bakımından), gerekse hayatı algılama, yorumlama, yaşama düzeyinde (amellerimiz bakımından) ne durumda bulunduğumuz suâline cevap arayanlar için, kendisinden kaçınılamayacak denli elzem ve ehemm bir muhasebenin birincil şartıdır.

İlmî mirasımızı ne kadar tanıdığımız, ne kadar bildiğimiz, bu mirastan ne kadar yararlandığımız ve bu mirasın hakkını ne kadar verdiğimiz, yarım asırlık İslâmî neşriyâtın kabaca tedkikâtından dahî anlaşılabilir. Tercüme ya da telif, kütüphanelerimizi dolduran son yarım asırlık bütün İslâmî eserleri, muhayyel bir meydana yığsak ve tek tek tedkik ederek bunların bir bilançosunu çıkarsak, -ki elimizde mükemmel olmasa bile, bir fikir verebilecek derecede kısmî bilançolar bulunuyor- acaba kendisiyle iftihar edebileceğimiz bir tabloyla karşılaşabilir miyiz? İdeolojik yayınları ya da ders kitapları düzeyindeki çalışmaları bir yana bırakalım, 1960''lardan sonra hazırlanan yüksek lisans ve doktora çalışmalarının seyrini izleyecek olursak, acaba akademik faaliyetlerin derinliğinin arttığını veya bâ-husus yerlilikle temayüz ettiğini söyleyebilir miyiz? [Sözgelimi Tanzimat''ın 100. yıldönümü münasebetiyle hazırlanan meşhûr TANZİMAT I (1940) ile Tanzimat''ın 150. yıldönümü münasabetiyle yayımlanan taklidlerini mukayese ettiğimizde, karşılaşacağımız sonuç memnuniyet verici midir, yoksa tek kelimeyle bir inkisar-ı hayal midir?]

Bu ve benzeri suâlleri sorabilir ve hâl-i pür-melâlimizin ne durumda olduğunu tesbite yönelik farklı istatistikî veriler ortaya koyabiliriz. Lâkin bütün bunlar, tevarüs ettiğimiz ilmî mirasın daha iyi tanıyabilecek, daha iyi yorumlayabilecek bir durumda olduğumuzu değil, bilakis bu mirastan zamanla uzaklaştığımızı ve ilim-irfan vadisinde varlık gösteremeyişimizin en önemli sebebinin de bu uzaklaşma olduğunu göstermekten başka birşeye yaramayacaktır.

Niçin yerli bir duruştan mahrumuz?

İslâmî düşünüşün yerliliği üzerine çok şey söylenebilir. Yerliliğin tanımı konusunda da farklı yorumlar yapılabilir. Bu meselede mücerred nazariyeler ortaya sürüp, romantik laflar etmektense, yerlilikten ne anladığımızı ve yerli bir duruştan nasıl ve niçin uzaklaştı(rıldı)ğımızı açık ve net bir biçimde ortaya koymak, bütün olup bitenlerin siyasî merkez''in yönlendirmeleri muvacehesinde olup bittiğini anlamak ve anlatmak, sanırım daha isabetli olacaktır. Bu bakımdan aşağıdaki muhavereyi dikkatle okumakla işe başlamak en iyisi!

"Ertesi gün saat onikiye doğru zaten benim bulunduğum otelde oturan Fethi Bey''ye görüştüm. Aramızda şu görüşme cereyan etti:

-Bu ne iştir Fethi Bey?

-Mezuniyetle buraya geldim. [Gazi Mustafa Kemal], bana, "ille ikinci bir fırkanın başına geçeceksin" diye ısrar ediyor. Nihayet ben de kabul ettim. Bir seneden beri bu fikre yatkın göründüğünü ben de biliyordum. Birkaç kere fırkalar hakkında benden suâller sormuş, beni de imtihan eylemişti. Fakat bir karar verdiğini bilmiyordum. Arada birgün Dahiliye Vekili Şükrü Kaya''dan ikinci bir fırka kurulacağını işittim. Kendisinden fırkanın mahiyetini sordum. Daha belli değilmiş! O, yani Gazi, daha muhafazakâr bir fırkanın kurulmasını istiyormuş. Şükrü Kaya ise bunu tehlikeli gördüğünü, çünkü memlekette muhafazakârların çokluk olduğunu bildiğini ve binaenaleyh memlekette hiç de kökü olmayan ve kendisiyle kolaylıkla başa çıkılabilecek meselâ bir Sosyalist Fırkası''nın teşekkülünü teklif eylemiş imiş!..." (Ahmed Ağaoğlu, Serbest Fırka Hatıraları, sh. 27, İstanbul, 1994)

Dikkat edilecek olursa, Şükrü Kaya -ki yıllarca Dahiliye Vekilliği yapmıştır- Sosyalist Fırka hakkında, 1) "Memlekette hiç kökü olmayan", 2) "Kendisiyle kolaylıkla başa çıkılabilecek" şeklinde ilginç bir tanımlama yapmaktadır.

Acaba bu vasıfları, siyasî fırkaların yanısıra fikrî fırkalar için de geçerli kabul edemez miyiz? Yani Türkiye''de sadece siyasî fırkaların mı köksüzlüğü, onlarla kolay başa çıkmayı mümkün kılmaktadır? Fikir hareketleri de benzeri bir köksüzlükle ma''lûl olduklarında, kendileriyle kolay başa çıkılabilecek bir mahiyete bürünmüyorlar mı?

Ben sözü uzatmadan açıkça söyleyeyim: Türkiye''de bidayetinden bu yana yaşamasına izin verilen fikir hareketlerinin belirgin vasfı, a) "memlekette kökü olmamak" ve bu köksüzlük nedeniyle de b) "kendileriyle kolaylıkla başa çıkılabilecek bir mahiyet taşımak" olmuştur.

Türkiye''de İslâmcılığın ve dolayısıyla İslâmcı gençliğin fikir dünyalarını besledikleri eserlerin çoğunun, "memlekette kökü olmayan tercüme eserler" olması sizce bir tesadüf müdür? Kezâ gençlerimizin, takipçileri ya da temsilcileri olmakla övündükleri fikirlerin ömrünün 20-30 yıl bile sürmemesi, önce bir dalga gibi yayılıp kısa bir zamanda sönmesi, acaba bu fikir cereyanlarının, "kendileriyle kolaylıkla başa çıkılabilecek" bir vasfı taşımalarıyla alâkalı değil midir? [Bir düşünün bakalım, Muhammed İkbal''in şiirlerini ne kadar okursak okuyalım, belağatının parlaklığından ne kadar yararlanırsak yararlanalım, bunlar hiç Akif''in, Yahya Kemâl''in, Necip Fazıl''ın, Sezai Karakoç''un, İsmet Özel''in şiirleri gibi kalıcı ve sürekli bir iz bırakabilirler mi?]

Yerlilik Spinoza''yı Kierkegaard''ı, Heidegger''i okumamak demek değildir! Yerlilik Wittgenstein''ı bir kenara bırakmak ise hiç değildir! Bu düşünürleri tercümelerinden okuyan, anlamak için çırpınan İslâmî bilincin, sözgelimi Gazâlî''yi veya İbn Arabî''yi ihmal etmesidir asıl ayıp olan! Meselâ İbn Arabî''nin varlık üzerine söylediklerini anlamaya çalışmak, vücûd-mevcûd kavramlarından veya ehadiyet-vahdet-vâhidiyet ayrımlarından hareketle temellendirdiği varlık tasavvurunu bir kenara bırakıp, Heidegger''in dasein''ının etrafında dolaşmakla vaktini heba etmesidir. Göstergebilim''le, Anlambilim''le, Yorumbilim''le meşgul olmak, bu disiplinlerin açtığı ufku gezmek değil elbette "yerlilik"ten uzaklaşmak; bilakis kendi ilim mirasımızdaki İlm-i Delâlet''in, Beyan''ın, Meânî''nin, Bediî''nin farkında olmamaktır; Molla Fenari''yi, Kutbuddin Razi''yi, Kazvinî''yi, Taşköprülü''yü unutmaktır! Öyle ya, el-Kelimâtu''l-Mühmele''yi ihmal eden bilincin Tractatus okumasının ne anlamı var bizim anlam dünyamızda?!

Düşünelim bir bakalım, İslâmcılık bidayetinden bu yana "kendisiyle kolay başa çıkabilecek" bir formdan kurtulamazken, niçin "siyasî merkez" (!), cahil olmakla suçlanan halktaki dinî tasavvur ve tahassüslerle bir türlü başa çıkamıyor?!! Kezâ İslâmcılığın sloganları her beş-on yılda değişirken, esnafın dükkanlarındaki, evlerindeki, hatta arabalarındaki besmele-i şerife''ler, maaşallah''lar, inşaallah''lar, yâ hû''lar hep yerinde kalıyor?!?

Kendimize sâdık kalmak, kendi ilmî mirasımızı anlayıp tanımak, hiç değilse bu mirasa saygı duymak zorundayız. Çünkü kalıcı olmak, sâdık olmakla mümkün! Kendimize sâdık olmadıkça, sâdık kalamadıkça, "kendisiyle kolaylıkla başa çıkılabilecek" bir durumda olmaktan kurtulamayız. Nitekim siyasî merkez''in Sosyalistlerle de İslâmcılarla da kolaylıkla başa çıkabilmesini mümkün kılan şey, onları "memlekette kökü olmamak" marazıyla ma''lûl kılabilmek beceresi değil midir?

Sosyalistlerin kaderi değişmez. VE değişmeyecek gibi de görünüyor. Fakat İslâmcıların bu memlekette çok derin ve çok soylu kökleri var; yeter ki bu köklere ulaşmayı istesinler, yeter ki bu köklere su vermeyi bilsinler!