Olan oluyor

Tarihin öğretici (ibretâmiz) bir özelliği olduğunu söyleyenler, "olanların bir kez daha olabileceğine" ilişkin yaygın kanıya dayanarak böyle söylerler ki esas itibariyle bu iddia doğrudur: olan bir kez daha olabilir. Çünkü olan''ın bir kez daha olmasına engel olabilecek ne vardır ona özgü koşullardan gayrı? Böyle bir engel yoktur! [O halde "olan bir kez olabilir" sözünü, "kendisine özgü koşullar varolduğunda, olan bir kez daha olabilir" biçiminde anlamamız gerekir.]

Tarihin öğreticiliği, tarihin ana caddelerinden ziyade ara sokaklarında dolaşanlar içindir. Bu bakımdan tarihin (tarihçilerin) gösterdikleri, gözümüzün içine soktukları değil, bilakis sakladıkları, gözümüzden kaçırmaya çalıştıklarıdır önemli olan. Ne var ki çoğu okur, ara sokakların loş karanlıklarında dolaşmaktansa geniş bulvarları, ana artelleri yeğler. Yaygın rivayetlerle oyalanır. Beylik sözleri sever. Kitlelere mal olmuş hakikatleri (!) okumaktan ve aktarmaktan (daha doğrusu: "aktarmak için okumaktan") hoşlanır. Kendisini hiç yormaz, yormaya da gerek görmez ve bir çırpıda sayabileceği meşhûr ve fakat sıradan otoritelere dayanarak konuşmanın tadını çıkarır; sözgelimi, koca Osmanlı imparatorluğunun kuruluşunu bir yandan çadır-aşiret düzeyinden başlatır, diğer yandan onu Bizansın temelleri üzerinde yükseltmekten çekinmez ve fakat bu arada matbaanın Osmanlı''ya ikiyüz yıl sonra girdiğini belirtmeksizin çöküşün nedenlerini tartışmayı beceremez veya Yeniçeri ocağının bir fesad yuvası olduğundan bahisle bu fesad yuvasının imhasını hayırlı bir vak''a olarak görür ya da kendisine daha erken tarihli nedenler arar ve meselâ İmam Gazâlî''nin felsefeyi, hür düşünceyi yıktığı/boğduğu gerekçesiyle İslâm düşüncesinin nefes alamadığını, kendisini geliştiremediğini, şerhler-hâşiyeler aracılığıyla tekrara düştüğünü, ilk dört asırda olduğu gibi büyük âlimler yetiştiremediğini, bu nedenle ictihad kapısının kapandığını, vs. öne sürer. Oysa hakikatin, bu yaygın ve güçlü (!) iddiaların aksine, muhatabını, saklandığı o ara sokaklardan, ücra köşelerden birinde beklediğini düşünmemek için hiçbir sebep yoktur! Nitekim hem "aşiretten imparatorluğa" iddiası, hem "Bizans etkisi" masalı, hem de "matbaanın Osmanlı''ya geç girdiği" şeklindeki dedikodu bir safsatadan ibarettir. Yeniçeri ocağı bir fesad yuvası olmadığı gibi, imhası da sanılanın tam tersine bir felaket olmuş idi. İmam Gazalî''nin felsefeyi, hür düşünceyi yıktığına/boğduğuna ilişkin söylencelerin hiçbir bilimsel dayanağı olmaması bir yana, onun, müsebbibi olduğu söylenen gelişmelerin bir kısmı doğru değildir, bir kısmı ise olumsuz değildir. [Meselâ, "şerh-hâşiye" türündeki yazım geleneği, mensubu olduğumuz medeniyetin kendisiyle iftihar edebileceğimiz en önemli ürünlerinden biridir. Gazalî sonrası İslâm düşüncesi, birçok bakımdan öncesinden ileridir ve gerçekte, asıl bu dönemde büyük düşünce ustaları yetişmiştir.]

Bu ayrıntılara pek önemli atfedilmedi. Çünkü "Frengistan''da kâşâneler, diyar-ı İslâm''da viraneler gördüğünü" söyleyen Ziya Paşa''nın takipçileri; bu resmin, gerçekte, olan''ı (vâkıayı) aslına uygun bir biçimde yansıtmayabileceği ihtimalini hiç ama hiç dikkate almadılar; tıpkı "medreselerin çöktüğü/çürüdüğü" masalına inananların aksini akıllarına bile getiremedikleri gibi. Onlar Namık Kemal''in Terakkî makalesini okumuşlar ve öylece inanmışlar, lâkin Gaspıralı''nın reddiyesinden haberleri bile olmamıştı.

Ne yazık ki bugün de işler böyle yürüyor. Dün olduğu gibi bugün de yalancı bir resmin üzerinden yapılmış yorumları kabul ediyor; beylik sözleri kabule müheyya bir halde düşünce vadisinin ana artellerinde dolaşıp duruyoruz. O denli kolay şartlandırılabiliyor, o denli kolay yutulur lokmalar haline getiriliyoruz ki olup bitenleri anlamamız için -ne tuhaftır- öyle uzun yılların geçmesi bile gerekmiyor.

Peki sorun nerede? Sorun, Osmanlı devletinin çöküşüyle matbaanın ülkeye erken bir tarihte girişi arasındaki bağı bir türlü görememekte. Eşref boşuna dememiş: "herkese gelmez belâ/erbab-ı istihkak ister!"