Türkiye"de "yerli" bir İslâmî Düşünüş"ün imkânlarına dâir (I)

İslâm ilim geleneğinin büyük ustalarından ünlü Mantık ve Kelâm âlimi Kutbuddin er-Râzi et-Tahtanî (öl. h. 766), Risale-i Kutbiyye diye de bilinen Risale fî''t-Tasavvur ve''t-Tasdik adlı o muhteşem eserinde, teceddüd edip etmemesini nazara-ı itibara alarak İlm''i iki kısma ayırır: "İlm-i Hudûrî" ve "İlm-i Husûlî".

İlm-i Hudûrî''yi açıklarken -ilm''ul-Bârî-i Teâlâ ile ilm-i mücerredât''ın yanısıra- bizim kendimiz (Ben) hakkındaki bilgimizi misâl olarak verir ve bu vesileyle insanın kendisi hakkındaki bilgisinin dolayımsız ve apaçık (kesin) olduğuna işaret eder. Buna mukabil İlm-i Husûlî ise -ki İlm-i Müteceddid de denir- böyle değildir; zira kendi dışımızdaki nesnelere (el-eşyâu''l-gâibe annâ) ilişkin bilgimiz, o nesnelerin zihnimizde sûretlerinin oluşmasıyla vücûd bulur ve böylesi bir bilginin kesinliği, tabiatıyla bu sûretlerin tahsil ve husûlünün kesinliğine bağlıdır.

Bu kısa açıklamadan anlaşılmış olmalı ki kendimizi bilmeksizin, kendimizin (kendiliğimizin) farkına varmaksızın, kendi dışımızdakileri (başka ben''leri/benlik''leri) bilemeyiz. Nitekim özdeşlik ilkesinin, çelişmezlik ilkesine tekaddüm etmesinin, hatta bazılarınca bu ilkenin özdeşlik ilkesine indirgenebileceğinin zannedilmesinin en önemli sebeplerinden biri de budur. Binaenaleyh Ben olmadan Sen olmaz!

Kişinin kendi ben''ini (hüviyetini) bilebilme ve onu başka ben''lerden (Sen''den) ayırabilme yetisini kaybetmesi, hiç kuşkusuz şizofreni''yle ma''lûl olması demektir. Böyle bir durumda kişi sadece ben''i değil, sen''i de tayin edemez. Müdrikesi (temyiz kudreti) zaafa uğradığı gibi, hâfızası da zaafa uğrar ve en nihayet kendi adına konuşamaz, kendisinden hareketle düşünemez; zira ayıramaz, birleştiremez, karşılaştıramaz.

Bu topraklarda varolmasına izin verilen İslâmcılık da böylesi bir maraz''la ma''lûl olmak şartıyla hayatiyetini sürdürdü. Kendisini unuttu, kendisini tanıma yetisini kaybetti çünkü. Öyle ki hesabı verilmemiş bir evrensellik iddiasından hareketle kendi toprağına âidiyetini (mekân tasavvurunu) yitirmekle kalmadı, aynı zaman da tarihine olan mensubiyetini de, güvenini de (zaman tasavvurunu) yitirdi.

II. Dünya Savaşı sonrasında önce sağcılığın ve muhafazakârlığın dümen suyuna girmeyi bir marifet bilen İslâmcılık, kısa bir süre içerisinde sağcı bir ideoloji haline dönüşmekten kurtulamadı. Siyasî merkez, dindar çevreleri, Sol söyleme karşı konumlandırmakta zorlanmamış ve Nato anlaşmaları dolayımında desteklenen bu sol karşıtı yönelim, halkta hemen ciddi bir karşılık bulmuştu. Bu arada, içinde Cumhuriyet''in bânisi olan kadroların yer aldığı ve İsmet İnönü''nün riyaset ettiği CHP''nin halkı fevkalâde rencide eden politikaları bu yönelimin güçlenmesine yardımcı olmuş ve resmî ideoloji ufak tefek rötuşlarla birlikte Sol bir renge bürün(dürül)müştü. Bu durum, Türk Solu''nu -ister istemez- halka rağmen ve halkın karşısında (halk karşıtı bir düzlemde) varolmak zorunda bıraktı ve bu nedenle Sol içerisinde yerli bir bakışın güç kazanmasına fırsat verilmedi.

İslâmcılık, bu yıllarını sağcılığın içi kof sloganlarını içselleştirmekle ve biraz da yeldeğirmenlerine karşı savaşmakla geçirdi. Kendisine ait bir siyaset üretmesine izin verilmediği gibi, kendisi de bu husûsta pek istekli davranmadı. Siyaset sahibi olan fikir önderleri ise ya gözden ırak tutuldu, ya da takipçilerine yaşama imkânı verilmek sûretiyle merkeze alındı. İslâmî cemaat liderlerinin, sürekli merkez''e ve dolayısıyla iktidar''a yaslanma refleksiyle hareket etmesi, ister istemez onları siyasî merkez''in taleplerini yerine getirmek zorunda bıraktı. Pratik kaygılardan hareket eden bu tür eğilim, İslâmî düşünüşün nazarî olarak kısırlaşmasının en önemli müsebbibi oldu. Hâsılı bu yıllarda tarih de önemliydi, toprak da... Fakat saldıran değil, savunan bir bilincin izin verdiği kadarıyla...

60''lardan sonra başlayan tercüme hareketi, İslâmcılığın yavaş yavaş renginin ve tavrının değişmesine yol açtı; 80''lerden sonra ise onu bambaşka bir hâle koydu. Görünürde İslâmcıların entellektüel kapasitesi ve uluslararası duyarlılığı artmış, en nihayet İslâmcı gençlik heyecanla okuduğu o tercüme eserlerin yardımıyla dini ve dünyayı açıklama gücünü eline geçirdiğini sanmıştı. Osmanlı''ya karşı geleneksel hayranlık tek kelimeyle nefrete dönüşmüş, Osmanlı deyince kimsenin aklına "kardeş katli" ve "harem"den başka birşey gelmez olmuştu. Hele bir de buna saltanat eleştirisi eklenince, bir çırpıda asr-ı saadet''e dönmek kolay olur zannedilmişti.

İslâmcılar sırtlarındaki küfeleri teker teker atıyorlardı. Siyasî olarak önce Emeviler ve Abbasîler, sonra Selçuklular ve Osmanlılar atıldı. Fikrî olarak ictihad kapısı açıldı ve mezhebler önce telfik''in, sonra tercih''in, en nihayet takbih''in konusu oldu. Selefiliğin revaç bulmasıyla İcma unutulmuş, Kıyas reddedilmişti. Kitapların başındaki "İslâm''a göre..." ifadesinin yerini önce "Kitap ve Sünnet''e göre..." ifadesi aldı. Kısa bir zaman sonra da "Kur''an''a göre..." demek yeterli görüldü. Kelâm''dan felsefî unsurları ayıklamak isteyenler bile oldu. İslâmcı gençlerin camilerden uzaklaşması ve kendilerini tatmin etmeyen/edemeyen Cami hocalarına artık tahammül edememeleri, onları halktan uzaklaştırdığı gibi, onlara halkla konuşmalarını mümkün kılabilecek müşterek dili de kaybettirmişti. Öyle ki iki yıl evvel Marmara İlahiyat Fakültesi''nde verdiğim bir konferansın sonunda yanıma yaklaşan bir Doçent''in "Dücane Bey! Siz Kur''an Kur''an diyorsunuz, artık biz onu da bıraktık, Akıl bize yeter diyoruz" şeklindeki sözlerinde ifadesini bulan ciddiyetsizlik, İslâmcıların -kesinlikle 28 Şubat''ın tesirleriyle izah edemeyeceğimiz- bir kimliksizlik buhranına girmeleriyle neticelendi.

80''li yılların sonunda İslâmcılar, garip bir biçimde Sol''un kavramlarıyla düşünür oldular; itikadî-amelî demek yerine teorik-pratik demek dillerine daha kolay geldi. Gönüllere devrim ateşi düşmekle kalmadı, her yanı devrimciliğin dili de bilinci de sarıp sarmaladı. Kısaca olan oldu ve 80''lerin devrimcilerinin yerini, 90''ların liberalleri alırken bu toprakların inançlı çocukları bir türlü kendileri olmayı beceremediler. Kendilerine güvenlerini kaybettiler çünkü.

Velhâsıl, kendimize olan güvenimizi yeniden kazanmak istiyorsak, muhasebe-i nefs''ten kaçınmamalı ve hâfızalarımızı yoklamak sûretiyle sesimizi gür çıkarmanın yollarını yeniden keşfetmeliyiz; zira biraz daha tereddüt eder ve kendimizi kandırmayı sürdürürsek, inanın bana çok geç kalmış olacağız.