Üç eşşeğin hikâyesi

Lezzet ve hazzı tanıyorum, elem ve acı denilen duyguyu da. Yaşadım çünkü. Yani lezzet aldım, haz ve elem duydum, acı çektim, vs.

Aldığım lezzet ya da lezzeti alışım apaçık idi. Bunda kuşku yok. Peki işbu apaçıklık yargısı da tıpkı ilki gibi bana apaçık görünüyor mu?

Hayır. Çünkü lezzet ve/veya lezzeti tadışım, lezzet alışım (telezzüz) bizzat bedihî (apaçık) olsa bile, bu apaçıklık, ben tam da haz ve lezzetin üzerine düşünmeye başladığımda buharlaşıveriyor; bedihî iken, kesbî oluyor. Kısacası duyuşum apaçık. Fakat “duyuşum apaçık” yargısı, pek o kadar apaçık değil.

Lezzet veya haz nedir?

Apaçık olanın hakikati tanımlanamaz. O hâlde tarif-i hakikîden vazgeçip tarif-i lâfzî''ye müracaat edelim ve klasik tanımlar arasında en yaygınını aktaralım: “idrak-ı mülâyim”.

Bu tarife göre, lezzet ve haz, idrak eden kişinin kendisine en uygun olan şeyi idrak etmesinden ibarettir; karşıtı ise “idrak-ı münafi”dir; elem yani.

Bu durumda lezzet de, elem de birer idrak türü olmakta; ve tabiatıyla, dört idrak türü olduğuna göre, dört de lezzet türü ortaya çıkmakta: hissî, hayalî, vehmî, aklî.

Lezzet ''idrak''in kendisi mi, yoksa “idrakten hâsıl olan” mı?

Bu konuda bazı itirazlar varsa da üzerinde durmamalı. Nitekim Şeyh-i Reis İbn Sina dahî “idrak-ı mülâyim” ve “idrâk-i münafî” şeklinde yapılan meşhur tarifleri bırakıp, son dönemlerinde, lezzet ve elem''i şöyle tanımlamayı denemiştir:

— Lezzet, idrak eden kişinin kendisindeki hayr u kemâli (iyi ve tamam olanı) –sırf hayr u kemâl olması bakımından— idrak edip bu vasıfları nefsinde bulmasıdır. Elem ise, idrak edenin kendisindeki şerr u zevali (kötü ve noksan olanı) idrak edip bu vasıfları nefsinde bulmasıdır.”

Yani lezzet, sadece hayr u kemâli idrak olmayıp aynı zamanda ona nâil olmaktır da.

Şeyh-i Reis daha sonra açıklamalarını şöyle sürdürür:

— İyilik ve kötülük, kıyasen farklılık arzedebilir. Kuvve-i şeheviye nezdinde iyi olan, bedene gerekli yiyecek ve giyeceklerdir; kuvve-i gazabiye nezdinde iyi olan, galip gelmektir; akıl nezdinde iyi olansa, kimilerine göre ''hakikat''tir, kimilerine göreyse ''güzel''. Keza şükre nail olmak, çokça medh u sena edilmek, ikram ve ihsana mazhar olmak da akıl nezdindeki ''iyiler'' sınıfındandır. Bir şeye kıyasla her iyi, o şeyin ilk istidadının kendisine yöneldiği, o şeye mahsus kemâldir. Her haz ise iki durumla alâkalı olup, biri iyiliğe dair kemâldir, diğeriyse o şeyi nasılsa o hâlde idrak etmekten ibarettir.”

Akıl nezdinde iyi ya hakikat, ya güzeldir. Aralarında hususî bir fark gözetmiş olsalar gerek. Çünkü akıl hakikati, kalb ise güzel''i arar. Hakikat arayışı başa, güzel arayışı ise kalbe ağrı verir, ağırlık verir.

Saydığımız lezzet türlerinin içinde, dikkat edildiyse aşk yok idi; hissî, hayalî, vehmî, aklî idraklerden, dolayısıyla lezzetlerden söz etmiş ama aşktan söz etmemiştik.

Aşktan mahrum olmakla neden mahrum olduğumuzu nasıl bilebiliriz? Hissî olanı tatmadan aklî, hatta kalbi olanı tadabilir miyiz?

Hayır. Çünkü mukayyed olanı bilmeyen mutlak olanı bilemez; zira mutlak, mukayyedin bir cüzüdür. Özetle, mutlak''a mukayyed''den gidilir. (Varlığımı tasavvur etmeden, varlık''ı tasavvur edemem.)

Delil mi istiyorsunuz?

Size burhanî değil, iknâî bir delil sunuyorum: Lütfen üzerinde biraz düşünün; dilerseniz daha sonra birlikte mütalâa edelim:

Cemâleddin Halvetî hazretleri Beyazıd Camii''nde vaaz ederken, cemaatin arasından yaşlı bir adam kalkıp, “Şeyh Efendi!” demiş,

— “Böylesine mümtaz bir cemaate katılmak azusuyla çok uzun bir yoldan buraya geldim. Lâkin etraf çok kalabalıktı, ben de o karmaşa içinde merkebimi kaybettim. Özelliklerini tarif etsem, acaba lütfedip cemaate böyle bir eşek görüp görmediklerini sorabilir misiniz?”

Adamın bu ricası üzerine, Şeyh Efendi, cemaate dönüp demiş ki:

— Ey cemaat! İçinizde aşk nedir bilmeyen ve ömründe hiçbir şeye âşık olmayan kimse var mı?

Cemaatten biri kalkmış, “Yâ Şeyh! Ben öyle aşk maşk nedir bilmem. Şimdiye kadar da kimseye âşık filân olmuş değilim” demiş. Bu sırada iki kişi daha elini kaldırıp onlar da aşk nedir bilmediklerini, hiç âşık olmadıklarını söylemişler.

Cemâleddin Halvetî hazretleri önce tebessüm etmiş, sonra merkebini kaybettiğini söyleyen yaşlı adama dönüp, “Bana bir eşeğini kaybettiğini söylemiştin” demiş,

— “Hâlbuki bak ben sana tam üç tane eşek buldum. Aralarındaki tek fark, seninki dört ayaklıydı, bunlarsa iki ayaklı.”

Ey talib, irfan, iknâda bile burhanı görebilmektir.