Ayrılan yollar: Tasada ve sevinçte bir olamamak...

Mustafa Kutlu’nun son çıkan hikâye kitabı Bahtımın Yıldızı, kapağı ile sosyal medyanın birkaç günlük gündemi oldu. Kapakta iki genç kız var. Aynı kıyafet içinde soldakinin başı örtülü, sağdakinin başı açık. Kulak hizası küt kesim saç. Esasında kapak görseli aynı kızın iki farklı halini imliyor. 17 yaşında başını örten Meryem yıllar sonra aynı kıyafet ve beden içinde “başını açan” olmuş. 

Sosyal medya ahalisi henüz eline bile ulaşmayan bir kitap için niye bu kadar tartıştı? Cevabı algoritmik zekada. Zarfa değil mazrufa bakalım sözü internet çağında pek geçerli değil. Görsel metin, yazılı metnin daima önünde. Gazetedeki köşe yazıları bile neredeyse birbirinin aynı olan fotoğraf kareleri ile servis ediliyor sosyal medyada. Bunun sebebini sorduğumda aldığım cevap: “Algoritma, görsel metni yazılı metne göre daha hızlı bir şekilde algılayıp dolaşıma sokuyor.”

Kapak görseli üzerindeki tartışmalar, yorumlar, hikâye kitabının kısa zamanda alımlanmasını sağladı belki de. Belki de dememin sebebi şu: Mustafa Kutlu’nun uzun yıllar içinde okuyucusu ile kurmuş olduğu bağa dayalı olarak her yıl yeni çıkaracağı kitabı bekleyenlerin sayısı hiç de az değil. Bu okuyucuların önemli kısmının sosyal medyadaki kapak üzerinden yapılmış tartışmalardan haberdar olmamaları da mümkün.

Bahtımın Yıldızı’nın muhtevasına gelince... Yazarın her zaman dert edindiği temalar üzerinde ilerliyor. Taşra-şehir çatışması, modernleşmenin getirdiği savrulmalar, değerlerin aşınması, değişimin hızı, hızlı değişimin tazyiki altında bireylerin savrulması.

Kitap temel hatlarıyla Anadolu’dan İstanbul’a üniversite okumak için gelen Emin ile Meryem etrafında şekilleniyor. Ancak bu ana eksen arka planda Türk toplumunun son yıllarda geçirdiği kültürel ve bireysel dönüşümlerin endam aynası olma işlevini de yerine getiriyor.

Meryem ile Emin sivil toplum çalışmalarında tanışıyor. Kitabın ilerleyen sayfalarında Meryem’in başını örtme sahnesi ile karşılaşıyoruz. “Karşılaşıyoruz”dan kastım, duygusal dünyasının renklerine aşina oluyoruz. Müezzinin sesi ile bölünen zaman, kitap fuarından alınan Yoksul İçimizde kitabı.

Yoksul İçimizde, Süheyla’nın bir dünyadan vazgeçerek işini bırakmasının, başını örtmesinin hikâyesiydi. Duygusunun tekmilini birden içinde ve derinde yaşayan Süheyla, 1981 yılında girdi dünyamıza. Taşıdığı iklim ile 1970’lerin “birleşen dünyalar” zamanından bir özne idi. Meryem ise aynı partiye oy verenlerin “aynı” kalmadığı, birbirinden çok farklı zamanları yaşadığı bir dünyanın öznesi.

Belediye Başkan adayı olan Meryem’in babası, seçimler sırasında kızının ilçeye gelmesini istemeyecek kadar “bütün kesimlere” hitap edip oy alma heyecanı/telaşı içinde. Kızının başının örtülü olduğu bilinirse oy kaybedebileceğini düşünüyor zira. Meryem’in babası ve annesi tam da Özal’ın takdir ettiği, taltif ettiği Müslümanlardan. Oyununu da oynuyor, orucunu da tutuyor. Gerektiğinde içiyor. Beis yok yani.

Duvarlar yıkılırken, SSCB dağılırken, Türkiye 12 Eylül’ün şemsiyesi altında neoliberal politikalara dolu dizgin kucak açarken, Mustafa Kutlu’nun 1981 yılında yayımladığı Yoksulluk İçimizde’nin Süheyla’sı başını örtüp “ev zamanına” çekiliyordu. İnternet çağında artık “ev zamanı” en çok evlerde imha olmuş durumda. Süheyla’nın neden başını örttüğünü hiç sormadık. Fıtratına geri dönmüş ahir zaman yolcusu için bu soruyu sormak anlamlı değildi bizim için.

Oysa Arkeoloji tahsili yapan Meryem, tahsilini doktora ile taçlandırmış iken ansızın başını açar. Neden açtığını anlatıcı da bilmez. Sebeplerden sebep beğenmek bahsi yarım kalır böylece. Anlatıcı için teselli, Meryem başını açtı ama yuvasını yıkmayacak tesellisidir.

Anlatıcı hangi güven ile böyle düşünüyor? Metnin ilerleyişi anlatıcının umudunu diri tutmaya yetmeyecek gibi görünüyor oysa.

Bekarlık zamanlarında ortak idealler etrafında buluşan Meryem ve Emin, evlendikten sonra ortak zamanı kaybediyor. Emin hep dışarda. Kızları Asude babasını evde neredeyse hiç görmüyor.

Ev zamanı yok, kamusal ideallerin zamanı yok. Eşler, onları birbirine bağlayacak aynı ufuk çizgisine sahip değiller artık. Satır araları “Sen yoluna, ben yoluma” ihtarını yavaş yavaş hazırlıyor mu? Belki.

Belki dememin sebebi şu: Biz, yani okuyucular Süheyla’nın hayat izlerini, gönül izlerini adım adım takip edebiliyorduk. Ama o 1980’lerin dünyasıydı. İnternet çağında her şey hemen şimdi ve burada, olanca hızıyla.

Değişimin hızını 2012 Mayıs ayında dikkatinize sunduğum bir yazı üzerinden hatırlatmak istiyorum.

“Edebiyatımızın ‘Çalışan’ Kadınları/Çalışmayı Bırakan Süheyla” başlıklı yazımda şöyle demiştim:

“Türk edebiyatının çalışma hayatını terk eden ilk karakteri, kendi okumalarımla sınırlı bir gözlem olduğunu belirterek ifade etmem gerekirse, Mustafa Kutlu’nun Yoksulluk İçimizde öyküsünün Süheyla’sıdır.

Süheyla gittiği işe gitmekten vazgeçmiştir. Evlenmeyi beklediği adamı sevmekten vazgeçmiştir.

Süheyla, “Rabbim bana eşyanın hakikatini göster” diye dua eden bir peygamberin ümmeti olmanın idrakine varmış, gerisini boş vermiştir.

Popüler İslami romanların bir erkek tarafından hidayete kavuşturulan genç kızlarına inat, erkeğe yol gösteren bir “yıldız” olarak, orada öylece parlamaya devam etmiştir.

Benim kuşağım için, yani kitabın yayınlandığı 1981 yılında üniversite öğrencisi olan kuşak için Süheyla bizden biridir. Onun için Süheyla’nın aldığı kararlara hiç şaşırmadan eşlik ettik satır satır. Hiç şaşırmadan içimize yerleştirdik.

Ahşap bir evde anneciği ile yaşayan, güzel giyinen, moda dergileri takip eden, evleneceği adam olarak Engin’i annesine takdim eden Süheyla, bir gün bir ses duymuştur. Bir ses. Tıpkı tacı tahtı olan Kral’ın, av peşinde ok atarken “Sen bunun için mi yaratıldın Ya İbrahim?” sözüne muhatap oluşu gibi bir ses.

İbrahim nasıl tacını tahtını bırakıp eşyanın hakikatini zühd hayatının içinde bulduysa, Süheyla da “tahtını”, yani çalıştığı daireyi öylece bırakmıştır.

Kalbine değen bir cümle ile, “Rabbim bana eşyanın hakikatini göster” duasının peşi sıra giden Süheyla, arkasında bıraktıkları ile zenginleşmiştir.

Bir zamanlar sevdiği adam Engin, kazandıkları ile fakirleşirken, Süheyla terk ettikleri ile zenginleşmiştir. Çeşit çeşit elbiseleri, tokaları terk ederek bir dünyadan vazgeçmiş, “Müslüman” olmuştur.

Engin yükseldikçe yükselmiş, ne ki Süheyla’dan kalan boşluğu hiçbir şey ile dolduramamıştır.

Kimdir Süheyla?

Yazarı onun “modern Leyla” olduğunu söylüyor. Nitekim Engin, tıpkı Mecnun gibi hakikati onun yokluğunda bulacaktır.

Peki, biz onu ne kadar modern bir Leyla olarak okuduk? Biz, yani kitabın yayınlandığı 1981 yılından 2000’li yıllara kadar bu kitabı okuyanlar…

Neden 2000 yılına kadar bir sınır koydum. Bu sınır mühimdir.”

2012 yılında yayımladığım yazının “bu sınır mühimdir” diye bitmesi, şu an beni de şaşırtıyor. On dört yıl sonra, maddi ve manevi bütün sınırların eridiği, eritildiği, imha edildiği bir zamanın ikliminde, kimimiz endişe ile hareket alanının yitirilişine tuttuğu erken bir yasın içine hapsolmuş, kimimiz “bir daha mı gelcez dünyaya” gamsızlığı içinde oyalanıyor ve oynuyor. Dijital kültür en çok oynayanları ve başkalarını oyalayanları baş tacı ediyor.

Bahtımın Yıldızı’nın Meryem’ine geri dönecek olursak, Meryem başını açtıysa açmıştır. Mesele onun başında örtü olan Meryem ile başını açan Meryem arasına ne kadar mesafe koyacağı.

Kitabın kapağı bir mesafe yok diyor. Meryem, aynı Meryem. 

Kitabın Meryem’i aynıdır belki. Ama bu satırların yazarı 1980’lerde, 1990’larda başını açan arkadaşlarının yolculuğuna tanıklık etti. Evet, onların çoğu aynı kaldılar. Sadece başlarını açmışlardı, vücut dilleri içinde eski hallerini muhafaza ettiler. Ama 2000’lerden sonra başını açanlarda daha önce görülmeyen bir şey görüldü. Sosyal medya profilindeki başı örtülü, pür tesettür fotoğraflar bir gün içinde göğüs dekolteli, mine etekli, sıfır kollu bluzlar içinde verilmiş pozlarla değiştirildi.

“Emin”lerin “ev zamanı” imha olduğu için “Meryem”lerin kamusal zamanı kaçınılmaz oldu diyebilir miyiz? Sanmıyorum.