Storoboskobik bir olay

Fabrikalarda, sanayi tesislerinde, üretim yerlerinde ya da atölyelerde bulunan bazı makinelerin yüksek hızlarda dönen dairesel aksamı vardır. Bu aksamın döngülerine baktığınızda bir göz yanılması yaşarsınız ve o aksam size dönmüyormuş ya da aksi yönde dönüyormuş hissi verir. Mutlaka sizler de en azından evlerimizdeki vantilatörlerde gözlemişsinizdir bu acayip hali. Bu yanılsama haline bilim adamları stroboskopik olay diyorlar. Florasan lamba ile dönen makinelerin aynı fazda çalışmasıyla ilgili bir uyumsuzluk hali olarak açıklıyorlar kısaca bu olayı.

Aynı etkene bağlı olmayan bazı başka göz yanılsaması halleri de var hemen aklıma geliveren. Mesela çocukken çevirdiğimiz topaçların da belli bir dönme hızına eriştikten sonra buna benzer göz yanıltıcı etkiler ortaya çıkardığını biliyoruz. Yine mesela terminallerde bulunduğumuz otobüsün yanındaki otobüs hareket ettiğinde sanki bizim otobüsümüz hareket ediyormuş zannına kapılışımız da bir başka göz yanılsaması hali... Böyle şeyleri hepimiz yaşıyoruz, hepimiz yanılıyoruz ama geçmişteki tecrübelerimizden aldığımız bilgiyle bunun bir yanılgı olduğunun da farkında oluyoruz.

İnsanın çok büyük bir öğrenme kapasitesi var ve yaşadığımız bir iki tecrübe bizi en yanıltıcı olaylar, en acayip haller konusunda bile rahatlıkla bilgilendirebiliyor. Ancak her yanılsama halini aşmak, göz yanılsamalarında olduğu kadar kolay olmayabiliyor. Zihin yanılsamaları böyle mesela... Böyle yanılsamalar, doğrudan merkezi öğrenme sistemimizi vurduğundan, onun tahribatını gidermeden doğruya ulaşmamız, tecrübelerimizi bilgiye dönüştürmemiz mümkün olmuyor.

Bütün bunları neden anlatıyorum?

Malum, epeyce hararetli bir seçim geçirdik ve bu seçimin aritmetik sonuçları da büyük oranda ortaya çıktı ve kesinleşti. Yer yer tartışmalar yaşanıyor olsa da büyük fotoğrafın ortaya çıktığını söyleyebiliriz. Kelimeler susup rakamlar konuşmaya başladığına göre, hepimiz için ikna edici kimi ortak tespitlere çoktan ulaşmış olmamız gerekiyordu. Ama bu pek olamıyor. Sonuçların aritmetik telaffuzlarını inkar eden yok kuşkusuz; ancak sıra bu sonuçları anlamlandırmaya geldiğinde, özellikle medyada, özellikle de kendini kaybedenler tarafında hissedenlerde yaygın bir akıl minderinin dışına kaçma eğilimi ortaya çıkıyor. Sahibini gülünç duruma düşüren aşırı zorlama izahatler, çeşitli "karanlıkta fil tarifi" örneklemeleri birbirini izliyor. Muhatabını aptal yerine koyan bu türden denemelerin elbette hiç inandırıcılığı yok ve tabiatıyla etkisi geri dönerek sahibini vuruyor, aptal gösteriyor. Bazıları bu gayretlerini o kadar abartıyorlar ki, bırakın eksik ve kusurlu fil tariflerini, karanlıktakinin hortumlu bir zürafa olduğuna inandırmaya çalışıyorlar bizi.

Kimin kaybettiği, kimin kazandığı ayrı konu... Ama bu denklemi eğip bükerek yenir yutulur hale getireceklerine, hokkabazlıkla göz boyayarak satabileceklerine inanan komedyenlerin kabak tadı vermesi daha ayrı bir konu...

Tamam daha önce birkaç kez yanılmışlığımız var ama şunu artık gördük: Topacı biz çevirdiğimize göre, aslında ne tarafa doğru dönmekte olduğunu da biliyoruz.

Yani?

Yani "Maymuna bak!" diyenin gösterdiği yere değil, doğrudan kendisine bakıyoruz.