Dil üzerinde düşünmek

Dil yazıları yazmaktan amacım, yazı ile iletişim kuran insanların dilinde zaman zaman görülen aksamaları arayıp bulup, teşhir etmek değil. Kalem erbabının ürünlerinde kusur aramayı ayıp addediyorum. Aslında bunun için vaktim de yok. Yazı yazmamın amacı, genelde, ilâhî bir armağan olan "dil" üzerinde düşünmek, özelde ise Türkçe bildirişim mekanizmasının işleyişi konusundaki gözlemlerimi paylaşmak. İnsan oluşumuzu belirleyen özelliklerin başta geleni dil olduğuna göre bunun üzerinde düşünmek herkesin en tabiî işi olmalı. Dil, bizim insan olarak var oluşumuzun en önemli göstergesi olduğu gibi, dil üzerinde düşünmek de insanın kendi var oluşu üzerinde düşünmesiyle, yani kendini idrak etmesiyle yakın anlamlı gibi geliyor bana.

Türkçe öğretmenliği yapan bir öğrencim, kendisinin Türkçe öğretmeni olduğunu öğrenen bir iş adamının "Haa, onun da öğretmenliği mi oluyormuş?" dediğini anlatmıştı. Bunu söylerken toplumun Türkçe öğretim ve eğitimine gerekli önemi vermediğinden, bu işi küçümseyip saygı göstermediğinden yakınmıştı. İnsanın kendisini sımsıkı çevreleyen bir olgu olan "dil" hakkında düşünce üretmemesi, hele ana dilini (ana dili değilse de içinde yaşadığı toplumun ortak dilini) daha iyi kullanma gayretini göstermemesi, bir balığın deniz konusunda fikir yürütememesi, deniz suyundaki kirlenmeyi tanımlayıp çözümleyememesi gibi bir durumdur. Kendisini ve çevresini tanıyıp tanımlamaya girişen kimsenin ilk yapması gereken dil konusunda fikir üretmek, dili düzgün ve etkili kullanmanın yollarını araştırmak olsa gerekir.

Gayemiz ayıp arama olmasa da zaman zaman dil yanlışlarına temas eden yazılar yazıyoruz. Aslında "dil yanlışı" kavramı iyi tarif edilmeyi bekleyen bir kavramdır. Neyin yanlış olduğunu her zaman iyi tayin edemeyebiliriz. Eskilerin galat, yani yanlış dediği nice kelimeler, bugün fasih sırasına geçmiş bulunuyor. Bugün yanlış dediklerimiz de kısa bir süre sonra doğru haline gelecektir. Bir devrin kurallarına aykırı kullanışların zamanla doğru haline gelmesinin türlü türlü sebepleri vardır. O halde dil yanılışı derken oldukça dikkatli davranmakta fayda var. Bir de, son derece kişisel, yaygın olmayan sürçmeler de olabiliyor. Kaleminiz her zaman beyninize itaat etmeyebiliyor. Yazınızı kendi elinizle bile yazsanız, hatta birkaç defa da okusanız kimi yanlışları göremiyorsunuz. Dizgi safhasında da aksamalar olabiliyor. Bunlar olagelen şeylerdir. Bir çoğu okuyucu tarafından da görülmez. Görülse de sağlam Türkçe mantığı bunun bir "sürçme" olduğunu bilir ve doğrusuyla değiştirir.

Kimi zaman ise bilgisizliğe dayanan yanlışlıklar yapılıyor ki, bunları düzeltmek elbette gerekir. Sıklıkla yapılan mantık hataları, anlam hataları düzeltilmek ister. Meselâ 22 Nisan tarihli Milliyet''te S. Benli imzalı haberde bildirildiğine göre Rutkay Aziz, Nazım Hikmet''in "Kuvva-yı Milliye şiirini genç dansçıların gösterisi eşliğinde yorumlamış." Burada hem bilgi hem de anlamlandırma hatası var : Kuvva kelimesi yanlıştır, kuvâ olmalıdır. Kuvvet''in çokluğu olan kelime, kuvva değildir. Kuvâ-yı Milliyye, Milli Kuvvetler anlamına gelir. Efendim, bunlar Osmanlıca kelimeler, bunları yeni nesiller bilmiyor, atalım dilden, bu hatalar düzelir gibisinden sıkça rastladığımız köktendilci çözümler, işi çözümlemiyor. Gayret gösterip doğrusunu öğrenmek veya sözlüğe bakmayı bilmek lâzım.

Yorumlama kelimesi ise yanlış anlamlandırılmıştır. Eğer bu kelime şerh etme anlamında kullanılmışsa, yani Rutkay Aziz, Kuvâ-yı Milliyye şiirinin bilinmeyen kelimelerini, iç yapısını, arka planını açıkladıysa dinleyicilerine, bu işi niçin genç dansçıların gösterisi eşliğinde yapmıştır? Böyle daha mı öğretici olmaktadır? Yok, burada yorumlama "şiiri kendi duyuşuna göre okumak" anlamında kullanıldı ise, buna yorumlama denir mi?

Kimi zaman da kalem sahipleri dile dair bilgiçlik taslıyorlar. Elbette, hünerini ve marifetini göstermek herkesin hakkıdır, ancak eleştirilmeyi göze almak şartıyla. Mesela Hürriyet Pazar''da Yasemin Boran (2 Mayıs), serseri kelimesi konusunda bilgiçliğini gösteriyor: "Serseri, arapça kökenli bir kelime olup "ser" baş anlamına gelir." Bu hanımın köken bilgisine ilgi duyması güzel de, tabir caizse "atması", herhangi bir sözlüğe bakmaması affedilir gibi değil. Kelime Farsça kökenlidir.

Kimi yazarlarımız ise, yazdıklarını bir ikinci göze göstermedikleri için cümleleri eksik olarak çıkıyor. Meselâ yine Hürriyet Pazar''da Rezzan Hasanbeşeoğlu (2 Mayıs): "Unu elemek, duvara asmak ona göre değil." diyor yazısında. Duvara neyin asıldı-ğını anlayamıyoruz. Cümleyi tahlil ederseniz, unu asmış oluyorsunuz ki, ipe un sermek gibi olmayacak bir şey bu. Rezzan Hanım bilmiyor olabilir, ancak çevresinde un elendikten sonra duvara asılanın kalbur, yahut elek cinsinden bir eşya olduğunu bilenler mutlaka vardır.

Radyo 7, halk türkülerine başka birçok radyodan daha çok yer veriyor. Kırk İkindi programı da dinleyici isteklerinin yayımlandığı bir program. Ne var ki, onca türkünün arasında "playlistimdeki türküler... Playlistimde o türkü yok... gibi ifadeler bir tür "dil snobizmi" duygusu uyandırıyor bizde (14 Mayıs).