Kültür ve Dil

Kültür, üzerinde uzlaşılmış bir tanımı olmayan kavramlardan biridir; zira her bilgi alanı mensubu onu kendi bulunduğu noktadan tarif etmiştir. Her yeni tarif de genç bir öğrencinin kafasında yeni karışıklıklara yol açmıştır. Ancak bu tariflerin büyük bir kısmı mutlaka iletişime, kültürün nesiller arasındaki aktarımla oluşmasına dikkat çekmişlerdir. Böylece bir çok kültür kuramcısı dil ile kültür arasındaki ilişkiyi de açıklamaya çalışmıştır.

Çok kabaca, insan başarılarının tümü, diye tarif edebiliriz kültürü. İnsan toplulukları için kültürden söz edilmesini mümkün kılan ise önceki nesillerin başarılarını tevarüs edebilmesini, kendi nesildaşları (zamandaşları) arasında başarıların iletilip öğrenilmesini ve nihayet bunların hepsinin sonraki nesillere miras bırakılabilmesini sağlayan bir mekanizmaya sahip olmalarıdır ki, bu da "dil"dir. Burada "dil"e dayanan bildirişimin iki boyutu ortaya çıkıyor: Bunlardan birincisi, toplumun zamandaş fertleri arasındaki yatay bildirişim boyutudur. İkincisi ise önceki nesillerin başarı birikimlerini tevarüs edebilmeyi mümkün kılan dikey bildirişim boyutudur. Diğer canlı türlerinin oluşturdukları yaşayış biçimleriyle karşılaştırıldığı zaman, bizim "kültür" dediğimiz ortamın oluşabilmesi için vazgeçilmez unsurun dilin nesiller arasındaki aktarımı mümkün kılan dikey bildirişim boyutu olduğu gözlenecektir.

Hepimiz biliriz ki, birçok hayvan topluluk halinde yaşar ve bunların oldukça karmaşık koloniler oluşturanları vardır: Arı, karınca, kurt... toplulukları gibi. Sıradan bir gözlem bile bu toplulukların fertleri arasında bir iletişimin var olduğunu tespit edebilir. Arı, bal özü bulduğu bir çiçeği toplumunun diğer üyelerine haber verebilir. Karıncalar dışarıdan gelen tehlikeye karşı birlikte savunma yapabilir vs. Esas itibariyle çözülemeyen bu iletişim mekanizmalarının insanlarınki kadar karmaşık ve kullanışlı olduğunu düşünmüyoruz. Yine de kabul edelim ki, bu canlı toplumlarının zamandaş fertleri arasında yatay bildirişim gerçekleşiyor. Ancak biz biliyoruz ki, bu türler arasındaki iletişim binlerce yıldır aynı şekilde gerçekleşiyor, değişmiyor. Leylekler binlerce yıldır, her bahar mevsiminde Anadoluya ve daha serin ülkelere göç ediyorlar. "Ben Konya''yı pek beğendim, manevî havası da pek bereketli!" deyip ikametini uzatan bir leylek görülmemiş. Kimi canlı türleri ekolojik şartların değişmesiyle göç yollarını değiştirme gibi yollara başvurabiliyorlar, daha uygun yerler arayabiliyorlar; ancak bu da sınırlı. Eğer çevre şartlarındaki bozulma ileri derecedeyse, o türün yok olması sonucuyla karşılaşılabiliyor. Aslında insanınki gibi bir algılama sistemine sahip olsa ve bilgi birikimlerini, başarılarını sonraki nesillere aktarabilse, türün devamı da mümkün olabilirdi. Bir anlamda birçok canlı türünün yok olmasının sebebi nesiller arasında iletişim sağlayan bir mekanizmanın, yani dilin bulunmaması. Caretta kaplumbağası genetik kodlarının yönlendirmesiyle yumurta bırakmak için geldiği sahilin otellerle dolduğunu görünce yeni bir sahil arayamıyor. Arayıp bulsa da bu durumu yavrularına öğretemiyor ve artık üreme şartları bozulan tür yavaş yavaş ortadan kalkıyor. Demek ki, türün devamı için dilin nesiller arasında bildirişimi sağlama boyutu vazgeçilmez.

Gazeteleri okurken

Cumhuriyet''te İlhan Selçuk (18 Temmuz), aşk''tan bahsediyor. Aşka da Åşık Veysel''den tanım getirmiş : "Sevdiğine kavuşamazsın, aşk olur!" Sonra Leylâ ile Mecnun, Romeo ile Jülyet, Ferhat ile Şirin arasındaki aşklardan bahsediyor ve diyor ki: "Bunlar arasında en ilginci Yusuf ile Züleyha''nın öyküsüdür, çünkü iki sevgilinin kavuşamamasında belirleyici rolü erkek üstlenir..."

Hazret herhalde Yusuf ile Züleyha hikâyesini bilmiyor; Romeo ve Jülyet''in aşklarıyla karıştırıyor. Yusuf ile Züleyha "sevgili"ymiş. Allah Allah!.. Vaktiyle ev hanımları bile bilirlerdi ki, Züleyha Hz. Yûsuf''un maşukası değildir. Öyle bir gönül ilişkisi olmamıştır. Züleyha bu kıssada bir Peygamber''i ahlakî zaafa düşürmeye çalışan "kötü"dür. Asıl sevgi ilişkisi baba-oğul arasındadır. Belki zamane yazarlarına bunu anlatmak zor, ancak halk yıllarca bu sevgiyi

"Ağlar Yakup ağlar Yûsufum deyü!" şeklinde yad etmiştir.

Havalar da sıcak ama, biz sayın Selçuk''a "Pencere"sini açıp (yahut aşıp) bir Kur''an tefsirinden (hangisi olursa olsun) bu kıssayı okumasını öneriyoruz.