Nesiller Dili

Her insanın var oluşunu belirleyen ve sınırlayan bir idrâk ve düşünce dünyası, buna bağlı olarak kelime kadrosu olduğu gibi cemiyetlerin de kelime kadroları vardır. Nesiller değiştikçe cemiyetlerin kelime kadroları değişir. Nesiller aynı dili konuşmazlar. Sadece dilin sesleri ve yapısı değiştiği için değildir bu. Asıl değişim nesillerin düşüncelerinde olur; her nesil benliğini ve dış âlemi farklı bir kavrayışla kavrar. M. Kaplan bu "nesillerin ruhu" diyordu.

Dil insan oğlunun en elverişli bildirişim mekanizması olduğu için böyle bir farklılaşma yansımasını en ziyade belki dilde buluyor. Nesillerin ruhları arasındaki farklılaşmayı en iyi dilden takip edebiliyoruz Önceki yüzyıllarda kullanım sıklığı yüksek olan bir kelime bakıyorsunuz kayboluyor yahut anlamı değişiyor; yeni kelimeler, deyimler üretiliyor onların yerine. Ahmet Haşim "Kelimelerin Hayatı" adlı yazısında "melek" kelimesinin önceki nesiller için ifade ettiği anlam ile bu asrın başında yaşayan insanlar için ifade ettiği anlam arasındaki farka, daha doğrusu yirminci yüzyıl başlarındaki anlamsızlığına değinmişti.

Şöyle kabaca bir bakış bile nesiller arasındaki farklılaşmayı açıkça gösterir bize. 13. - 15. yüzyıllarda gaza, cihad, tarikat, fütüvvet gibi kelimeler, kavramlar günlük hayatta önemli bir yer tutardı. Sonraki asırlarda hayatımızı derinden etkileyen Bektaşi, Kızılbaş, Celalî gibi kelimeler yoktu daha. Uç, sefer, gaza, gaza malı, timar, beytülmal vs. yüzlerce kelime bugünün nesilleri için kuru birer sözden ibaret olduğu gibi hürriyet, medeniyet, cumhuriyet vb. kelimeler de 18. yüzyıldan önceki nesillere çok fazla bir anlam ifade etmiyordu. Bugün hiç dilimizden düşürmediğimiz, korumak için dernekler, çiğnemek için kanunlar çıkardığımız "insan hakları" kavramını 18. yüzyıl sonlarında reîsülküttâb Âtıf Efendi, Volter (Voltaire) ve Russo (Rousseau) nam zındıkların "hukuk-ı insân tabir ettikleri azgınlık anlamı taşıyan" sözler olarak ifade ediyordu.

Bugünün nesilleri de kullandıkları ve kullanmadıkları sözlerle kendi ruhlarının, dünyayı algılayış biçimlerinin şahitlerini bırakıp gidiyorlar. Dikkat ederseniz, bugünün neslini gelecek asırlarda şerefle yad ettirecek güçlü sözler yok. Sadece bir saklambaç oynuyor bugünün nesilleri. Ebe oyuncuları arıyor; kimileri de anahtar kelimeleri kullanarak oyunculara yardım ediyor : "İrtica dersem çık, insan hakları dersem çıkma!"

İnsan toplumlarının son birkaç bin yılda ataerkli, yani pederşahî bir yapıda olduğu bilinir. Bu yapıda soy babadan gelir ve erkek oğuldan devam eder. Çocuğun genetik kodlarının anadan ziyade babaya ait olduğu kabul edilir. Bu yüzden çocuğun velâyeti babaya aittir. Oysa geriye doğru gidildikçe insan toplumlarının daha ziyade anaerkli, yani maderşahî bir yapı arzettikleri bilinmektedir. Eski Türklerde de bunun böyle olduğuna dair önemli işaretler vardır. Ümit Hassan''ın 1985''de Kaynak Yayınlarından çıkan Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler isimli eserinde eski Türk toplum yapısı ve örgütlenme biçimi üzerinde ayrıntılı durulmuştur.

Eski Türk toplumunun anaerkli olduğuna, yani toplumun örgütlenmesinin, çocuğun soyunun belirlenmesinin kadın merkezli olarak çözümlenmesine anne sütüyle ilgili deyimleri şahit tutmak da mümkün gibi görünüyor. Genetikle ilgili bilgilerimiz bize, anne sütünün insanın genetik kodlarının aktarımında bir rolü olduğunu bildirmiyor. Oysa atalarımız, genetik kodların anne sütüyle geçtiğine, yani soyun babadan değil anneden sürdüğüne inanmış olmalı. Kimi fazilet sayılan davranışların "süt" ile ilgili görülmesi binlerce yıl önce yaşadığımız anaerkli dönemin kalıntıları olsa gerektir. Yoksa ne diye soysuz olduğunu, kötü soydan geldiğini ima ettiğimiz bir adama "sütü bozuk" yahut "sütsüz" diyelim ki! Anne yoluyla karakter aktarımını kabul etmezsek sağlam karakterli bir adama niçin "helâl süt emmiş" diyelim?

Sütüne havale etmek, sütüne kalmak gibi deyimlerde de "süt", aslında doğrudan anneden emilen ak sıvı değil, anne yoluyla tevarüs edilen genetik kodlardır.

Yusuf Has Hâcib de Kutadgu Bilig''de aynı şeye işaret eder: "Türkçe bir atasözü vardır, bunu dinle ve sırrına ererek ona göre hareket et : Eğer iyilik ananın ak sütü ile insanın ruhuna girerse, o ölünceye kadar doğru yoldan çıkmaz."