Türkçe"ye hizmet edenler

Adı Kadri. Bergamalı. 16. yüzyılda yaşamış. Sonradan İstanbul''a gelmiş ve eseri-ni Kanunî''nin meşhur sadrazamı İbrahim Paşa''ya sunmuş. Bildiğimiz yegâne eseri, bir Türkçe dilbilgisi : Müyessiretü''-Ulûm. Ne hayatını biliyoruz, ne başka eserlerini.

"Maksud eserse mısra-i berceste kâfi" demiş hikmet sahibi biri. Diyor ki Berga-malı Kadri Efendi : Ben, herkesin at oynattığı bir meydanda sürmek istemedim atımı. Öyle bir meydana saldım ki dizginlerini, o meydanda evvelce kimse at sürmemişti."

Onun atını sürdüğü alan Türkiye Türkçesinin dil bilgisi alanıydı ve gerçekten de ilk defa o, bu meydanda eser vermişti. Ne yazık ki, meydan ondan sonra da asırlarca boş kaldı.

"Eğer kendi toplumunun dilini kaideleriyle bilirse bir insan, başka dilleri de ko-layca öğrenebilir. Kendi dilinin kaidelerini öğrenen öğrenciler ilimde de başarılı olur-lar." diyor. Dil başarısının okul başarısındaki rolünü biliyor. Zaten eserinin ismi de "i-limlerin kolaylaştırıcısı" anlamında.

14. yüzyılda Åşık Paşa Türkçe''nin kurallarının tespit olunmayışından, yani bir dilbilgisi olmadığından yakınıyordu :

Kamu dilde varıdı zabt-ı usûl

Bunlara düşmüşidi cümle ukûl

Türk diline kimsene bakmaz idi

Türklere hergiz gönül akmaz idi

Türk dahi bilmezdi bi dilleri

İnce yolu, o ulu menzilleri

Aşık Paşa''dan iki yüz yıl sonra yaşayan Bergamalı Kadri işte bu işe soyunmuştu. Türkiye Türkçesinin ilk dil bilgisini yazarken, yani bu kimsesiz ve kurak bozkırda at sürerken muhakkak ki, en büyük desteği ana dili sevgisi olmuştur. "Görülsin ki" diyor, eserinin bir yerinde "Türk dilinde ne kadar fesahat, belâgat vardır ki ekin ekecek yer anlamını kısaca ekinlik demekle sağlarlar."

Bergamalı Kadri Efendi, kuru bir dil bilgisi yazıp bırakmamış, bir gazel üzerinde bu bilgilerin uygulamasını da göstermiştir.

Eserini sunduğu Makbul iken maktul İbrahim Paşa''nın onu ne derece takdir ettiği-ni elbette bilemiyoruz. Ama Türkçeyi sevenlerin onu daima hatırlamaları bir vefa bor-cudur.

Türklerin iletişim tekniklerinde muhataplarını daha mantıklı, insaflı düşünmeye ve hareket etmeye davet kalıplarından biridir "Elini vicdanına koy!" sözü. Vicdan''ın göv-demizin neresinde yer aldığını bilenimiz de yoktur oysa. Ne zaman düşünceli düşünceli ensesini yahut göbeğini kaşıyan, burnunu kurcalayan, kalabalığın ortasında bacaklarının arasına istikamet veren birini görsem "Acaba bunun vicdanı orasında mı?" diye düşünü-rüm. Aslında onun nerede olduğunu bilmemiz ve bu yüzden de elimizi üzerine koyabil-memiz mümkün değildir. Velev ki, vicdanımız meselâ göbeğimize yakın bir yerimizde olsa, ahlakîliğinde veya haklılığında mütereddit olduğumuz davranışlarımız esnasında elimizi oraya koysak ne olacak? Yanlış bir iş yapıyorsak vicdanımız kesik kesik bipleyecek; attığımız adım doğru ise onuncu yıl marşının miksini mi çalmaya başlaya-cak!?

Eh, bütün bunlar olmayacaksa, yani elimizi vicdanımıza koymamız insaflı, mer-hametli, mantıklı düşünce ve davranıştan kinaye ise ben de sizi (aslında kendimi de) aynı yolla zaman zaman dilinizi vicdanınıza koymayı öneriyorum.

Dilimizi vicdanımıza koyalım ki, onulmaz yaralar açmasın muhatabımızın gön-lünde!

Dilimizi vicdanımıza koyalım ki, kendisi himmete muhtac iken âleme lâf ile nizamat vermesin!

Dilimizi vicdanımıza koyalım ki, fırıncı küreği gibi uzayıp siyaset meydanlarında başımızı kestirmesin!

Dilimizi vicdanımıza koyalım ki, ağulu aşı yağ ile bal etsin!