Devletin dili

İşte size, gerçekliği ıskalayan bir cümle. Doğrusu, "ilköğretim okulu". Evet, ilköğretim birinci sınıf öğrencisi olan kızım... (İtiraf edeyim, ilk cümleyi yazarken de önce "kızım" diye yazmış, sonra da "annesi" ile ortaklığımızı düşünerek "kızımız" demeyi yeğlemiştim. Fakat şimdi bu ifadenin ille de gerekli olduğundan kuşku duyuyorum; madem ki bu yazıyı ben tek başıma yazıyorum, annesini işin içine karıştırmadan "kızım" dememde hiçbir sakınca olmamalı, değil mi? Görüyorsunuz sevgili okuyucu, yazarınız her kelimesi üzerinde nasıl da titizlikle duruyor!)

Evet, kızım çocuklar için yazılmış bir masal kitabı okuyordu dün akşam. "Baba, dedi, kâhin ne demek?" Bir an şaşırdım, söylesem mi, söylemesem mi, ne söylesem, nasıl söylesem diye düşündüm. Bir yandan da "çocuk kitabı" diye piyasaya sürülen bir eserde "kâhin"in ne işi var sorusu aklımı tırmaladı. "Bilici" yanıtını vermeyi pek de uygun bulmadım, "gelecekten haber veren" dedim. Kızım anladı mı, anlamış mı göründü bilmem; kitabını okumaya devam etti. Bir süre sonra, yeni bir sözcüğü sordu: "Baba, manga ne demek?" "On kişilik asker topluluğu" deyip geçerken, bu kız demek ki hiçbir sözcüğü atlamadan, yani anlayarak okuyor, aferin, diye geçirdim içimden. Bir süre sonra yeni soru geldi: "Baba, süratli ne demek?" Tabii ki "sü-rat-li" diye seslendirdi sözcüğü. Çünkü öyle yazıyordu kitapta. "Sür''atli" yazsaydı, "sür''atli" okurdu. (Daha sonra denedim ve gördüm, böyle!) Kızım, "hızlı"nın ne demek olduğunu biliyordu, o kitabın yazarı, çocukların sözcük dağarcıklarını gözetse, sanırım "hızlı"yı tercih ederdi. Ama belki de "hızlı"yı zaten bilen çocuğun "süratli"yi öğrenmesini istemiştir, kim bilir!

Bütün bunlar olurken, benim aklımı başka bir olgu kurcaladı durdu. Bu kız, karşılaştığı ve anlamını bilmediği her sözcüğün anlamını sorup öğreniyor mu? Meselâ, ezberlemeye çalıştığı (öğretmen öyle istiyor, inanın!) İstiklâl Marşı''ndaki "istiklâl"in anlamını biliyor mu? Bilmiyor. Şimdi bu yazıyı yazarken, yanımda ve soruyor, ona cevap vermek istemiyorum, "merak ediyorum" diye üsteliyor, bunca zamandır merak etmeyip şimdi merak edişini anlayışla karşılamak gerekir. Ben de anlayışla karşılıyorum ve ona "istiklâl, bağımsızlık demektir" diyorum ve bağımsızlığı bilip bilmediğini soruyorum, bilmiyormuş. "Bilmen gerekmez zaten" diyorum. 7-8 yaşında bir çocuğun "istiklâl" ya da "bağımsızlık" kavramını bilmesi gerekir mi?

Beni bu olayda asıl ilgilendiren, kızımın okulda ve okul kitaplarında, hattâ ve belkni öğretmeninin ağzında karşılaştığı sözcükleri, sanki ayrı bir sepette tuttuğu, onları pek de gerçekliği ve önemi olmayan "resmi", "göstermelik", "zorunlu", "geçici", "okulluk" şeyler saydığı gerçeğidir. Bu gerçeğin "acı" olup olmadığı elbette tartışılabilir ama "tatlı" olmadığı kesin! Bu tatsız gerçek, devlet-toplum ilişkisinin çok temel ve çok derin bir zaafını işaret ediyor. Daha çocukluğumuzdan başlayarak, devlet bizimkinden farklı bir dil öneriyor bize ve biz o dili "öğrenmeye değer" bulmuyoruz galiba. Ve bu kopukluk hepimize çok pahalıya mal oluyor.