Faili ne?

18 Haziran 1999 Cuma günü Hürriyet gazetesinin manşeti şöyleydi: "Fail-i meçhul karalama raporu". Dilimizin tarihine az çok âşinâ olan biri, bu ifadeden şunu anlar: "Bir fiil vardı ve bu fiilin faili bilinmiyordu binaenaleyh bu bilinmeyen faile fail-i meçhul namını vermiştik. Birtakım gelişmeler neticesinde bu ''fail-i meçhul''ün ''kim'' olduğu değilse de ''ne'' olduğu ortaya çıktı; şimdiye kadar meçhulümüz olan faili açıklıyoruz; meçhul fail, artık malûm fail olmuştur ve bu failin adı ''karalama raporu''dur."

Halbuki gazetenin haberi okunduğunda kasdedilen mânânın bu olmadığı anlaşılıyor. Anlaşılıyor ki, ortada bir karalama raporu var ve bu raporu kimin hazırladığı bilinmiyor. Yani, raporun fail olması söz konusu bile değil; bilakis, rapor mef''ul durumunda ve bu raporun ''faili meçhul'', yani bu raporu kimin hazırladığı bilinmiyor.

''Faili meçhul'' yerine ''fail-i meçhul'' ibaresini yazabilmiş olmak, Türkçe''nin kurallarına göre yapılan tamlamalarla Osmanlı döneminde sıkça kullanılan Farsça kaidelere göre kurulan terkiplerin biçim ve anlam özelliklerini bilmemekten yahut birbirine karıştırmaktan kaynaklanıyor olmalı.

Buna benzer bir bilgisizlik veya karıştırma ''akl-ı selim'' tabirinin de başına gelmektedir. ''Selim akıl'' anlamına gelen bu terkibi ''sağduyu'' sözcüğüyle karşılamak mümkünse de ''akl-ı selim''i tercih edenler de var. Ancak bu tercihin sahipleri, çoğu zaman bunu bir terkip olduğunu unutturacak bir imlâ ile ''akli selim'' biçiminde yazıyorlar. Bu durumda ifade, ''fail-i meçhul'' ile ''faili meçhul'' arasındakine benzer bir farklılığa yol açabiliyor.

Şöyle bir cümle doğrudur: "Adnan Bey kalbi temiz, aklı selim, zevki selim, zekâsı kıvrak bir kişidir." Bu cümledeki sıfat öbeklerini başka biçime sokup şöylece söylemek de mümkündür: "Adnan Bey temiz kalpli, selim akıllı, selim zevkli, kıvrak zekâlı bir kişidir." Fakat bazen terkibin Türkçe''ye göre mi, Farsça''ya göre mi kurulup kullanıldığına dikkat etmeksizin "Adnan Bey akl-ı selim kişidir" diyenler oluyor ki, böyle bir kullanım yanlıştır. Bu yanlışın şöylece düzeltilmesi gerekir: "Adnan Bey akl-ı selim sahibi bir kişidir."

Bundan 88 yıl önce Ömer Seyfeddin, Genç Kalemler''de neşredilen Yeni Lisan makalesinde dilimiz için düşündüğü millîleşme yolunun ilk maddesi olarak şunu yazmış: "Arabî ve Fârisî kaideleriyle yapılan bütün terkipler terk olunacak. Tekrar edelim: Fevka''l-âde, hıfzı''s-sıhha, darb-ı mesel, sevk-i tabiî gibi klişe olmuş şeyler müstesna..."

Ömer Seyfeddin''in örnek verdiği ''klişe olmuş şeyler'' arasında ''akl-ı selim'' de pekâlâ bulunabilirdi ve bu hiç yadırganmazdı. Fakat orada ''fail-i meçhul''ün bulunması beklenemez. "Faili meçhul cinayetler, faili meçhul jurnaller, faili meçhul raporlar" o gün de vardı, bugün de var. Ama bugün, o gün olmayan iki şey daha var: Bilgisizlik ve karıştırma!