Sözcüğün hâl-i pür-melâli

Lisanımızın hudutlarının Devlet-i Aliyye''nin hudutlarına muvâzi olarak tahdit edildiği, tarihî ve içtimaî bir hakikattir. Devlet-i Aliyye''nin ''nizam-ı âlem'' fikrini dâhilî ve hâricî esbâb-ı mücbirenin icbarıyla terk etmesi neticesinde vücut bulan milliyetçi cereyanlar, millet-i hâkime mevkiindeki Türk unsurunun münevverlerini de bir seyl-i hurûşan gibi önüne kattıktan sonra, bir yandan Avrupa istikametine, öbür yandan Turan cihetine savrulan zihinler, oralardan kelimeler devşirerek varlıklarını ve bakışlarını o kelimelerle inşaya gayret ettiler. ''İnşa'' lâfzını bile isteye istimal ediyorum. Zira bahis mevzuu olan iş, bir ''ifade'' ihtiyacından ziyade bir ''inşa'', bir ''yapılanma'' ameliyesi idi. Nefs emniyeti iyiden iyiye sarsılmış, varlık şuuru ciddî şekilde zedelenmiş bir devletin ve münevverlerinin hayli endişeli ve telâşlı arayışları, aranışları; işin kötüsü kurtarmayı düşündüğü milletle de uzvî râbıtalar kurmadan, kuramadan kucak kucak köpük saçtı. Bu köpükler çevresinde anaforlar, fırtınalar vücut buldu.

"Imtisâl-i ''câhidû fi''illâh''" olma niyeti de, "i''lâ-yı kelimetu''llah" gayreti de, "nizâm-ı âlemi tesis ve idâme" hedefi de, muâsır şartlar muvâcehesinde nice kimseler için mânâsız lâkırdılar derekesine inmişti; niceleri için de, itibarlarını yitirmiş hazin hatıralar mertebesine düşmüştü. Hele cumhuriyetin ilânından sonra iktidara sahip olanlar, muasır medeniyetin mümessili olan Avrupa''yı ''kâfir/düşman'' saymak şöyle dursun, onu ''Türk'' kalarak taklit etmeyi hedeflemişler, kanunların hemen hepsini Frenk memleketlerinden tercüme ederek tatbik cihetine gitmişlerdir. Ancak Türk''ün ve Türklüğün ne olduğu ve ne olmadığı da sanki keşfe muhtaç bir sır idi ki, Ziya Gökalp "Türkçülüğün Esasları"nı kaleme almış, daha sonra Halkevleri marifetiyle bir çeşit "folklor seferberliği" açılmıştı. Bütün bu gayretlerin lisana müteallik neticeleri de, başka sahalardaki neticeleri gibi, ne devlet nezdinde müstakar, makbul ve muvaffak neticeler olabilmiştir, ne cemiyet nezdinde. Binaenaleyh ve meselâ, muhtelif mahfillerde bugün dahi iştiyakla ve bülend âvâz ile icrâ olunan Onuncu Yıl Marşı''nın güftesi, ne lâfzen, ne mânen; ne enfüsî, ne âfâkî zâviyeden herhangi bir hakikate tekabül etmektedir. Öyleyse bu şamata nedir, diye sual olunursa, cevap ''marazî bir durum'' yahut ''psikoloji'' olacaktır. Ah ilmü''n-nefs, ah nefs-i nefis, ah psikoloji!

Tarih içinde ''kelime-i tevhid'' ve ''kelime-i şehadet'' tabirlerinde ''cümle'' mânâsını mutazammın olan ''kelime'', tek başına mânâ veya vazife sahibi olan ses birliği mânâsıyla bir ıstılahtır. Arapça menşe''li olduğu için devrimci Nurullah Ataç kelime''yi lisanından tard edip yerine ''tilcik''i kullanmış idi. Lâkin tilcik hüsn-i kabul görmeyip garip kaldı, onun makamını zamanla ''sözcük'' aldı. Fakat meselâ Murat Birsel ''sözcük''ü sanki ''küçük söz'' gibi anlayıp ''hiçbir şey'' lâfzını ''tek sözcük'' diye takdim edebiliyor. Yavuz Donat ise koskoca, üstelik ehemmiyet ve kıymet atfettiği bir ''cümle''yi ''sözcük'' diye arz ediyor.

Kelime''nin hâl-i perişanı nihayete ermeden sözcük''ün hâl-i pür-melâli başlıyor.