Amerikan seçimlerinde din ve siyaset

Bir önceki (29 Ekim) yazımda gözden geçirmeye başlamıştık:

ABD başkanlık seçimlerinde bütün adaylar -demokrat ya da Cumhuriyetçi farketmez- 2004 seçiminde muhafazakâr değerleri işleyen adayın bu seçimden dolayı hiç değilse üç-beş puan daha kazanmasının taze hatırasından etkilenerek Hırıstiyanlık-Tanrı olgusu ile siyasetin bağını daha güçlendirici açıklamalar-kampanyalar yaptılar-yapıyorlar.

Bakın mesela son olarak Sarah Palin''in açıklamasına: Seçimden zaferle çıkarlarsa McCain''in yardımcısı olacak olan Palin, son kamuoyu yoklamalarının kendilerina şans tanımadığını hatırlatan gazeteciye "Seçim sonucunu Tanrı''nın ellerine teslim ediyorum" diyerek yarışın henüz tamamlanmadığını hatırlatıyordu.

Geçen yazıda söylediğim gibi ABD''de karşımıza çıkan bu din ve siyaset ilişkisi gerçekten kendine mahsus bir özellik arz ediyor. Bu özel duruma sadece bizim gibi din ve siyaset ilişkisi "Madde 24" gibi baştan sona yanlış bir madde ile nizam verilmek istenen ülkeler değil, Avrupa''nın "sert-yumuşak", "eski-yeni" ya da "açık-kapalı" laiklik türlerinden birisine daha yakın duran ülkeleri de şaşıyor.

Bu nasıl bir iştir ki, siyaset ve din arasındaki ilk (sağlam-sarsılmaz) "duvar"ın örüldüğü Batı''nın bu ilk ülkesinde başkanlık yarışına çıkmış adaylar kimin daha çok Hırıstiyan olduğunu ispata çalışıyorlar. Avrupa''da karşılaşılmayacak bir manzara doğrusu. "Agnostik" olduğunu defalarca açıklamış olan Mitterrand gibi bir siyasetçiyi iki kere başkanlık sarayına taşıyabilen Fransa''da değil sadece, benzer bir kampanya konusu ile Fransız laikliğinden çok uzak olan Kuzey ya da Protestan ülkelerde de karşılaşılması imkansız bir manzara bu.

Amerikan sistemi hem din ve siyaset arasına (sağlam-sarsılmaz) bir "duvar" örmeyi başarmış, hem de dini bizde (de) olduğu gibi bütünüyle bir "vicdan" meselesi, bir "özel alan" meselesi olarak tanımlayıp toplumsal ve siyasal olanla ilişkisini hepten kesmeye yönelmemiş. Yani bir bakıma "laik devlet" ile son derece dindar bir toplumun bir arada var olabileceğini kanıtlamış.

ABD''nin laik devleti –gerçekten- Fransa''da karşılaştığımızdan da ilkeli. Fransa''da devlet pekâla özel-Kilise okullarına para yardımı yapabilirken, ABD''de bu işlem başından beri –sonradan Yüksek Mahkeme''nin de kararlarıyla desteklenerek- memnu. (Fransa''da Strasbourg ve Metz piskoposlarının Cumhurbaşkanı tarafından atanması gibi "hayret uyandırıcı" uygulamaları ise çok konuşulduğu için hatırlatarak geçiyorum.)

ABD anayayası din ve siyaset "ayrımı"ndan özellikle söz etmiyor. Anayasanın Ek 1: maddesinde Kongre''nin "bir dini tesis eden-benimseyen veya bir dinin gereklerini özgürce yerine getirilmesini yasaklayan kanun yapamayacağının" belirtilmesi araya "ayrım-ayrılık" gibi ifadeler sokmaya gerek kalmadan tek başına bütün meseleyi kökünden halletmiş.

Sonrasını ise topluma bırakmış... Dinini son derece canlı mı tutmak istiyor; ya da dininin sembolik rolünün kamusal alana uzanan bir çerçevede altını kalın çizgilerle çizmek mi istiyor, o kendisinin bileceği bir husus.

Bu ülkede dinin hemen her alanda "görülenebilir" olması, Tanrı''dan kamusal hayatta (da) sıkça söz edilmesi "duvar"ı yıpratıcı işaretler olarak yorumlanmıyor. Korkacak, endişe duyulacak bir durum yok yani ortada; "duvar" yerinde ve sapasağlam duruyor.

Peki bu toplum niçin, Avrupa ile karşılaştırılmayacak derecede dindar? Biraz da bu konuyu kurcalayalım.

Tocqueville''in 1830''larda "Amerika''da Demokrasi" kitabında geliştirdiği tez çok önemli.

Tocqueville, ABD''de dinin bu derece canlı olmasının nedenini Kiliseler''in bu ülkede hiçbir zaman iktidara yanaşmamış olmasında buluyor. Dolayısıyla bu ülkenin Kiliseler''i iktidardan uzak oldukları için, Katolik Kilisesi''nin Fransız Devrimi''nde başına geldiği gibi, bu dünyevi iktidarın zaman içinde başına gelen yıpranmayı-gözden düşmeyi paylaşmadılar. Ünlü düşünür bu süreci bir insanın düştüğü gaflete de benzetiyor: Geleceği bugün için feda etmek. (Bu da kulağımıza küpe olsun!)

Amerikan tarihinde (geleceğin başkanları olacak olan) Thomas Jefferson ve James Madison''un Virginie''da her türlü dini ayrıcalığa karşı çıktığını biliyoruz. Bu siyasal kavganın zorlu geçtiğini de biliyoruz. Jefferson''un başkanlık seçimi yarışında "ateizm" ile suçlandığını, seçildiği takdirde İncillerin yakılıp Fransa''da olduğu gibi bir "Akıl Tanrıçası"nın tesis edileceğinin iddia edildiğini de. Yakınlarda bir Fransız profesör, ABD''de Evangelistlerin Jefferson tarafından kaleme alınan Bağımsızlık Bildirgesi''ndeki "Yaratıcı"yı Hırıstiyan Amerika''nın kurucusu olan Tanrı olarak algılayarak yanıldıklarını söylüyordu. Oysa diyordu, buradaki "Yaratıcı", "retorik bir Tanrı", yani insanlara vazgeçilmez haklarını veren, bu hakları koruyacak yönetimleri getiren evrenin "büyük mimar"ıydı. Yoksa Tanrı''nın "halk egemenliği" ile bir ilişkisi yoktu. Bu nedenle, diyor profesör, "Biz, Birleşik Devlet halkları... ilan ediyoruz ki..." diye başlayan Amerikan anayasası sofu(?)-radikal(?) Hiristiyanları şaşkına çeviriyordu.

Yeri gelmişken "duvar"ın sarsılmazlığını sağlayan Yüksek Mahkeme''ye de değinelim.

Sağ''ın nefret ettiği söylenen bu mahkeme de, zihinleri açık yargıçlarıyla, Mormon''undan Evangelist''ine milyonlarca sofu sağcısı olan bir ülkede "Yüksek Mahkeme" gibi bir kurumun "duvar"ın ve dolayısıyla barışın korunmasında nasıl önemli ve olumlu roller üstlenebileceğinin bir örneğini-ispatını veriyor, sergiliyor.

(Haklısınız; "Yüksek Mahkeme"ler de çeşit çeşit.)

Değinilmesi gereken birkaç konu daha kaldı, yarın ki yazı da Amerikan seçimlerine ilişkin olsun.