"Bitmeyen kavga: Çocuklar kimin?"

Yazının başlığını epeyce eski (1997) tarihli bir yazımın başlığından kopya çektim. Biliyorsunuz, bu günlerde başlıkta yer alan soru etrafında –hafiften de olsa- bir düşünce faaliyeti var.

"Çocuklar kimin?" sorusu ile epeyce önceden, bugünden bakınca "çocuk yaşta" diyebileceğim bir yaşta ilgilenmeye başlamıştım. Yani 1983''de kitap olarak yayınladığım, "Batı''da Devlet ve Çocuk" adlı çalışmadan itibaren. (Kitabın adının "Devlet ve Çocuk" olmasına karar vermiştik ama Ragıp''ın (Zarakoğlu) dönemin ruhunu hatırlatarak yaptığı yerinde öneri doğrultusunda başına "Batı''da"yı eklemiştik. Yani yanlış anlaşılmasın, bizimle ilgisi yoktu!..)

Bu önemli soru –bildiğim kadarıyla- yeteri kadar, daha doğrusu hak ettiği ölçüde kurcalanmamıştı. Ben söz konusu gençlik çalışmasında "Çocuklar kimin?" sorusunu ve mücadelesini "Okul" çerçevesinde tartışmaya çalışan araştırmaların izini takip etmeye çalışmıştım. Türkiye''de o dönemde "Çocuklar kimin?" sorusu ile ilgilenenler çok azdı, çünkü bu sorunun cevabı -bir zamanlar Batı''da da olduğu gibi- çoktan verilmişti zaten. Şu cevap yani: Kimin olacak tabii ki devletin!

Cevap böyle idi, çünkü "Türk Aydınlanması"nın ve dolayısıyla "Cumhuriyet"in tartışılmaz cevabı bu şekildeydi. Hele de 80''li yılların başında; bu dönem sadece "çocuklar"ın değil "yetişkinlerin" de devlete ait olduğu yıllardı. Devletin ilkokuldan başlayarak çocuklara tekrarlattığı İstiklal Marşı''nı bu kez cezaevlerinde yetişkinlere dayak zoruyla belletmeye çalıştığı acı yıllar… (Akif, bu işkenceye şahit olsa yazdığına yazacağına pişman olurdu mutlaka…)

"Bİtmeyen kavga: Çocuklar kimin?" başlıklı yazıyı yayımladığım yılın (1997) "Okul" etrafındaki tartışmaların bir kere daha son derece ısındığı bir dönem olduğunu hatırlıyorsunuzdur. "Okul" tartışması dönüp dolaşıp MGK''nın ellerine teslim edilmişti. "Sekiz yıl temel eğitim" tartışmaları, İmam hatiplerin orta kısımlarının kapatılarak sekiz yılın içine sokulmaları vs.

Dikkat ederseniz, bugünlerde başlayan tartışma da, farklı tellerden yapılıyor gibi gelse de, bizi yine aynı soru-soruna cevap yetiştirmeye götürüyor. "Çocuklar kimin" sorusuna yani. Ancak bu sefer mesele çok daha zorlu geçeceğe benziyor. Çünkü artık ortada bir dönem kız öğrencilerin başörtüsü ile devam ettikleri imam hatiplerin orta bölümü yok. Sekiz yıllık temel eğitim çocuklarla birlikte biraz büyük çocukları da içinde barındırıyor. "Lise" deseniz, o dosya henüz açılmış değil. Ama bilin ki bu dosyanın açılması da çok uzak değildir.

Anlaşılmıştır herhalde, kız çocuklarının "belli yaştan" sonra başörtüsü ile devlet ya da özel okullara devam edip edemeyecekleri sorusunu nasıl cevaplandırmamız gerektiğinden söz ediyorum. Önemli, hem de çok önemli bir soru/cevap sürecine girmekte olduğumuzu aklımızdan çıkarmayalım.

Ama isterseniz, bu önemli soru-cevabın incelenmesini yarınki yazıya bırakıp bugün için (97''deki yazımı önüme açarak) "Çocuklar kimin?" sorusunun Batı''da nasıl cevaplandığına kısaca göz atmakla yetineyim.

Devletin çocuklara "Okul" dolayımı ile ilgi duyması için başına "modern" takısını alması gerekti. Doğru, "çocuk ve eğitim" o zamana kadar Platon''dan Rönesans''ın ütopyacılarına kadar başka pek çok dönemin-düşünürün de doğrudan ilgi alanına giriyordu. Ama modern devletin bu işten anladığı şey bambaşkaydı. Modern-merkezi devlet daha Fransız Devrimi''ni beklemeden "Okul"un kendisi için vazgeçilmez bir aygıt olduğunu anlamıştı. Bu dönüşüm, "çocuğun keşfi"ni de birlikte getirmiştir diyebiliriz. "Çocuğun Keşfi de ne demek çocuk her zaman çocuktu!" demeyin. Çünkü Aydınlanma''ya kadar çocuk ve çocukluğun kendinde ciddi bir ilgiye layık değeri yoktu. Eskinin düşünürleri de böyle düşünüyordu. Aristoteles için çocukluk neredeyse bir "felaket"ti; Kilise azizleri de farklı düşünmüyordu. Montaigne, süt annede kaç çocuğunu kaybettiğini tam olarak ("iki ya da üç") hatırlamıyordu. Batı Ortaçağı''nda "çocuk İsa" tasvirleri bir yetişkin gibi düşünülmüştü. Özen gösterilen Meryem Ana''nın yanında çok siliktiler.

Fransız Devrimi''nin "pedagojik ütopyası"nı uzun uzadıya anlatmaya gerek yok sanırım. Cumhuriyetçilerin çocukları Kilise''nin elinden kurtarmak yolunda verdikleri mücadeleyi hatırlayın. Büyük Okul tarihçisi Mona Ozouf, bu geçişi şu sözlerle özetliyor: "Laik okulda vatan, kilise okullunda Tanrı''ya tanınmış rolü oynamaktadır." Yani kısaca Devlet tarihte hiç olmadığı kadar Okul aracılığı ile çocuklarına sahip çıkıyordu. Geleceğinin garantisini bu kurumda arıyordu.

Ama bu işler kolay olmuyor tabii ki. Fransa''da bile. Bu ülkede de Devrim''den Üçüncü Cumhuriyet''e ve 1905''daki düzenlemeye gelene kadar çocuklarını "cumhuriyetçi mesihçiliğe" teslim etmek istemeyen Katolik bir toplumun büyük bir direnç gösterdiği gözlendi. Çocukların monarşik ya da cumhuriyetçi biçimleri ile "devlet"e mi, yoksa onları kendilerinin devamı olarak görmek isteyen anababalara mı ait olduğuna karar verme mücadelesi tamamen hiç sönmedi.

Burada dikkat etmemiz gereken bir husus, okullu çocuklar zaman içinde farklı "andlar" içmiş olsalar da, Okul''un her zaman bir sahibi olduğu gerçeğidir. Okul''un kapısında artık her zaman bir otorite mevcuttur. Kilise, Monark, Cumhuriyet, Kral vs. Her zaman okulun kapısını birisi tutmuştur.

Dolayısıyla bizde "Okul" etrafında yaşanan kavgayı da bu süreci hatırlayarak okumak gerekmektedir. Yarın devam ederiz.