İdam meselesi

Aktüel bir olay dolayısıyla idam cezası konusu tartışma gündeminde yerini aldı. Her zaman olduğu gibi saflar hemen ayrıldı: kimileri hararetle idam cezasından yana tavır koyuyor; kimileri de bu cezaya muhalefet ediyor.

Cezadan yana konuşanların tutumu fevri olduğu gibi, cezaya muhalefet edenlerin tutumu da hukukî mülahazaya dayanmıyor. Bu ikinci kümede yer alanlar idam cezasını devlet eliyle işlenen cinayet olarak görüyor. Fakat acaba? Acaba idam cezası gerçekten devlet eliyle işlenen bir cinayet midir yoksa bu cezanın ayrı bir hukukî mahiyeti mi mevcuttur?

Keza idam cezasından yana tavır koyanlar da fevri ve duygusal bir düzlemden hareket ederek bu cezanın yeniden yürürlüğe girmesini istiyor.

Biz, genelde cezalar, özelde idam cezası hakkında peşin bir önyargımız bulunmadığını baştan belirtelim. Biz, idam cezasından yana da değiliz, ona karşı duranların arasında da yer almıyoruz. Çünkü her ikisinin gerekçesine de katılmıyoruz.

Ceza, bir suç -veya kabahat- karşılığında uygulanan müeyyidedir. Ancak söz konusu müeyyide (yaptırım) gelişigüzel uygulanmaya müsait değildir. Müeyyidenin suçun niteliğine uygun düşmesi beklenir, istenir ve gerekir. Suçla ahenkli olmayan bir müeyyidenin adil olmadığını söyleriz: bu müeyyide hafif de olsa, ağır da olsa değişmez...

Öte yandan, müeyyide, salt suç fiilinin cezalandırılmasına matuf bulunmalıdır. Cezanın hedefi salt cezalandırmadan ibarettir. Her ne kadar cezaların müstakbel suçluları caydırıcı nitelikte olması veya failin ıslahına yönelik bir işleve malik bulunması gerektiği yolunda kanaat serdedenler varsa da, biz bu kanaate iştirak etmiyoruz. Bu mülahazalar müeyyidenin niteliğine ve hedefine ilişkin değil, fakat olsa olsa neticesine ilişkin olabilir. O da, müeyyidenin mahiyetini değiştirmez. Müeyyide her halükarda adil olmak zorundadır. Eğer ibret veya ıslah kıstası ölçü alınırsa, müeyyide olması gerekenden daha hafif veya daha ağır belirlenebilir. Bu da sonunda adalet hissimizi rencide eder.

İmdi, müeyyide belirlenirken suçun işlendiği toplumun genel ahlâk telakkisi, iktisadî hayatı (refah düzeyi), gelir dağılımında dengesizlik olup olmadığı gibi faktörler de hesaba katılmak gerekir.

İster idam cezası olsun, ister herhangi bir ceza olsun, ilgili müeyyide uygulanmadan önce, bu müeyyidenin uygulanmasını gerektiren toplumsal yapının şimdi belirttiğimiz özellikleri göz önünde bulundurulmak zorundadır. Ancak bu suretle, suçların ve cezaların ferdîliği ilkesine uymak söz konusu olabilir. Yoksa işlenmiş bulunan her aynı fiile, hep aynı müeyyideyi uyguladığımızda gene adaletsizlikle karşılaşırız.

Şöyle ki, bir toplumda kaideten belirli suçların işlendiği tespit ediliyorsa, orada, aslında, toplumun işleyiş tarzında sosyolojik olarak bir sakatlık bulunduğunu ileri sürmek mümkündür. Başka bir deyişle, o toplumda o suçun işlenmesine hazır bir ortamın varlığından bahsedebiliriz.

Bu günkü duruma gelirsek: diyelim ki, idam cezası tekrar yasalaştı. Bu yasa makabline şamil olmayacağından, şu anda belli bir maksatla bu cezanın ihyasını isteyenlerin hevesi tahakkuk etmeyecektir.

Zeyl: Suudi Arabistan''da elleri bileklerinden kesilmiş o kadar çok insanla karşılaştık ki, hayret etmemek elde değil. Anlatıldı ki, bunlar hırsızlık yaptıkları için bu cezaya maruz kalmış. Bu kadar çok kişinin bileği kesilme durumunda kalmışsa, burada, suçla ceza arasındaki uygunsuzluktan ziyade yoksulluğa ve gelir dağılımındaki adaletsizliğe dikkat edilmelidir. Velhasıl konu, asla tek boyutlu ele almaya müsait değildir. Hele fevri harekete hiç...