İslam"ın anatomisi ve maneviyatı

Günümüzde müslüman olmayanların da İslâm''a karşı belli bir ilgi içinde olduklarını görüyoruz. Bunların kimisi ilim adına, kimisi tecessüsünü giderme uğruna, kimileri müslümanların taşıdığı siyasî, iktisadî potansiyel gücün istikbalde neler getirip götüreceğini merak sadedinde bir ilgi geliştiriyor. Fakat bu tür ilgilerin tümünden elde edilebilecek bilginin, ancak anatomi bilgisi düzleminde kalacağını düşünüyorum.

Anatomi insan, hayvan ve bitkilerin beden yapısını ve bu yapıyı oluşturan organların birbiriyle olan ilişkilerini inceleyen ilimdir. Şimdi, mesela bir maymun anatomisi bize "kaslardan, kemiklerden, sinir ve damarlardan ve iç organlardan meydana gelmiş canlı bir varlıktır" biçiminde kabaca tasvir edilse, biz, bahsi geçen organların insanda da mevcut olduğunu düşünerek her iki canlının aynı olduğu vehmine kapılabiliriz. Veya doğrudan doğruya bir insan anatomisi anlatılsa, bizim insan hakkında önceden edinilmiş bir fikrimiz yoksa bu bilgi de bizim için fazla bir anlam taşımayacaktır. Veya kaslardan kemiklerden bahsedilirken, insanı veya bahsi geçen canlıyı kasa ve kemiğe indirgeyerek anlamaya çalışmak bize o canlının kendisi (onu o yapan manevî vasıfları) hakkında bilgi edinmemiz mümkün olmayacaktır.

İslâm''ın manevî değerlerini göz ardı ederek onun ilmihali hakkında bilgi edinmek de, İslâm''ın anatomisi hakkında fikir verebilecektir, ama onu canlı bir uzviyet olarak tanıtmayı başaramayacaktır. İslâm''ın anlaşılmasında karşılaşılan güçlüğün başında, sanıyorum, onun manevî sferinin ihmal edilmesi ön alıyor. İslâm''ı müslümanın tanımasıyla gayrımüslim müsteşrikin tanıması arasındaki fark da, onun canlısı ile kadavrası arasındaki farka benzetilebilir, diyorum.

İslâm, bir "hâl" işidir. O hâl yaşanmadan, o hâl hakkında kitaplardan derlenebilecek bilgiler onun maneviyatı hakkında fikir sağlamaya izin vermez. Dış görünüşlerine bakarak, yani onları kutsal muhteviyatından boşandırarak bir ibadeti dışardan gözleyen biri, o ibadetle bir takım fizik getiriler elde edildiğini düşünerek, aynı getirilerin başka yöntemlerle de sağlanabileceğini sanabilir. Nitekim oruçla perhizin, namazla idmanın, zekâtla mücerret bir bağışın vb. birbirine karıştırılması kutsal olanla profan olanın farkını temyiz edememekten ileri gelmektedir.

İş bu kadarla da kalmıyor. Müslümanın kendisi de, ibadetini bir mükellefiyetin edası zımnında ifa edebilir. Yani onlardan elde edilebilecek manevî zevkin farkına varmadan veya bu zevki göz ardı ederek ibadeti sırf bir görev olarak yerine getirebilir. Kuşkusuz, bu bir şeydir. Ama o ibadetle hasıl olacak zenginlikten pay sahibi olabilmek isteyen birinin o yolda yapılması gerekeni de tecrübe etmesi gerekiyor. Bu da, bizzat müslümandan, eda ettiği ibadeti kadavra durumundan kurtarmasını, yani onun büyük cihada (nefsini tanımaya ve onunla mücadele etmeye) doğru yola çıkmasını talep ediyor.