Kurban ritüelinde edep tavrı

Kurban bayramı çoktan geçti. Ancak kurban konusuyla ilgili meseleler her zaman için gündemdedir.

Akla gelen soru şu: Peygamber tavsiyesi olarak niçin kurbanlık hayvanın gözü bağlanıyor, onun gözünün önünde bıçak bilenmiyor ve hayvanların birbirinin önünde kesilmesi istenmiyor?

Tekraren söylersek hayvanın bıçağı bildiğini kabul etmek yanlış olur. Hayvan eğer bıçağı biliyorsa kaşığı da bilir, kaşığı biliyorsa bardağı da bilir. Bu, hayvanda insana mahsus kavramlar vardır sonucunu doğurur. Oysa hayvanda böylesi kavramlaştırmaların var olduğunu düşünmek muhaldir. Kavramlaştırma yeteneği, yani akıl yalnız ve yalnız insana mahsus bir melekedir.

O halde durumu nasıl tevil (tefsir) etmeliyiz?

Bu hususlar kurban ritüelindeki edep tavrıyla ilgilidir. Bu tavsiyelere uymak sünnettir. Bu tavsiyeler, hayvan üzerinden insana yöneltilmiştir. İnsanın, eda etmekte olduğu ibadetin künhüne vakıf olma sadedinde onu şefkat ve merhamet ortamına hazır hale getirme maksadına matuftur.

Bir başka hadisi şerif var: bir gün bir mezar kazıldığında, Resulullah mezara iner ve oradaki bir çıkıntıyı elleriyle düzeltir. Ashap: "Ya Resulullah, bu çıkıntının ölüye ne zararı vardı?" diye sorduklarında: "Bunun ölüye zararı da, faydası da yoktur, bu, geride kalanların gözüne hoş görünmez..." cevabını verir.

Burada, Hz. Ömer''in Hacer-ül Esved karşısındaki tavrını da hatırlayabiliriz. Hz. Ömer tavaf esnasında Hacer-ül Esved''e yaklaşıp öpmüş ve ona hitaben demiştir ki: "Çok iyi bilirim ki, sen zararı ve menfaati olmayan bir taş parçasısın. Eğer Resul-i Ekrem''in seni öptüğünü görmeseydim, seni asla öpmezdim."

Hayvanın gözünün bağlanması, bıçağın ona gösterilerek bilenmesinin hoş görülmemesi, hayvan için değil, fakat insan içindir; onun şefkat ve merhamet duygusunun bilenmesi içindir... Yoksa hayvan, ne gözünün önünde kesilen diğer hayvanların kesildiğinin farkındadır, ne de onun "bilincinde" kesme/kesilme diye bir fiilin kavramsal karşılığı mevcuttur.

Hayvanın hayatını koruma içgüdüsü elbette işlevsel olarak söz konusudur. Bu türden içgüdüyü hayvanın kesileceğini bilip bilmeme haliyle karıştırmamalı. Hayvana kesmek üzere yaklaşıldığında ürkütülürse kaçar; fakat bu kaçış kesileceğini bilmesinden kaynaklanmaz, ürkmesinden dolayı kendini koruma içgüdüsünden ileri gelir.

Konuyla ilgili olarak bir de çocukların kurban ritüelinden sakındırılması hususunda bazı marazi tiplerin naif ve plastik tavrına değinmek gerekiyor. Çocukları kurban olayından sakındırmak demek, insanoğlunun bu en temel ritüelini salt bir mezbaha olayına indirgemekten başka bir anlam taşımaz.

Buradaki meselenin özü: kurbana karşı çıkan bir takım çağdaş muhaliflerin, kurbanı katliam saymak isteyerek hayvanı sözüm ona koruma adına İslam''ın bir buyruğunun yerine getirilmesini içe sinmez hale getirme gayretinden ibarettir.

Hayvanın gözünün bağlanması, hayvanların birbirinin önünde kesmekten sakınılması sünnete riayet etme hususunda uyulması gereken ritüel bağlamında değerlidir ve anlamlıdır. Gerisi teferruattır.