Metaforların anlaşılması o kadar güç mü?

Avrupa dillerindeki “metafor” (métaphore, metaphor) kelimesi Türkçeye istiare veya mecaz olarak çevriliyor.

İstiare için TDK sözlüğünde verilen karşılık şu: “Bir şeyi anlatmak için ona benzetilen başka bir şeyin adını eğreti olarak kullanma, eğretileme.”

Mecaz kelimesi için de: “1. Bir ilgi veya benzetme sonucu gerçek anlamından başka anlamda kullanılan söz. 2. Bir kelimeyi veya kavramı kabul edilenin dışında başka anlamlara gelecek biçimde kullanma, metafor.” deniliyor.

Tek kelimeler mecazî (veya istiareli) kullanılabileceği gibi, bazen bir metnin tümü istiare olarak kullanılmış olabilir. Bizim edebiyatımızda mesnevilerde geçen hikâye, masal, mesel, menkıbe, efsane türündeki satirik anlatıların nerdeyse tümü metafordan (veya mecazdan) ibarettir. Yani bir şey anlatılır, fakat başka bir şey kastedilir. Kastedilen husus, metinde anlatılan hikâyenin boyutunu aşar. Eğer o hikâye metinde anlatıldığı kadarıyla ve metinde anılan gerçek veya hayali kişilerle sınırlı tutularak anlaşılmaya kalkışılırsa, o mesele (menkıbeye) yazık edilmiş olur.

Diyelim ki, bir masala: “Bir varmış, bir yokmuş. Evvel zaman içinde bir padişah varmış” diye alışılmış bir giriş yapılsa, dinleyen kimse: “Kimmiş o padişah?” diye sorsa, onun, bu tür metinlere kapalı olduğunu hemen söyleyebiliriz.

Herkesin her şeye açık olmasını beklersek elbette yanılırız. Herkes her şeye açık olmayabilir.

Benim için, bazı gerçek kişilere izafe edilerek anlatılan yakıştırmaları kabul etmek hiç de zor değil. Meğer ki anlatılan olayın tarihsel bir gerçeklik diye sunumu söz konusu ola... Ancak bu durumda biz o olayın gerçekliğini sorgulama hakkına sahip olabiliriz. Mesela Harun Reşit''e izafe edilen menkıbeler veya hayali padişahlara izafe edilen menkıbeler veya hikâyeler, ancak kendi içinde taşıdığı istiarenin anlamı açısından sorgula(n)maya açık tutulur. Yoksa “bu padişah kimmiş?” veya “Harun Reşit gerçekten böyle yapmış mı veya bunu söylemiş mi?” kabilinden itirazlar, itiraz sahibinin konunun dışında kaldığını gösterir.

Bu tür sorular Kelile ve Dimne hikâyesindeki anlatılar için veya La Fontaine''in fablları için sorulduğunda, soranın abesle iştigal ettiğini söyleriz. “Tilki konuşur mu, karga güler mi?” kabilinden olan sorular, soru sahibinin mecaza, istiareye ne kadar kapalı kaldığını gösterir. Başka da bir işe yaramaz.

Bir masal kahramanının: “Dere tepe düz gitti, altı ay bir güz gitti; bir de dönüp arkasına baktı ki, bir arpa boyu yol gitmiş” olduğunu işiten biri, bu cümleyi 6 ay boyunca dereleri tepeleri aşan birinin ancak bir arpa boyu yol almış olduğu ifadesi karşısında: “Bu bir saçmalıktır!” dediğini işittiğimizde, acaba kimin saçmaladığını düşünürüz. Masaldaki ifadenin mi saçma olduğuna karar veririz, yoksa mecazi bir ifadeye gerçek dünyada karşılık aramaya kalkışan kişinin mi saçmaladığını düşünürüz? Bu cümledeki ifadeden çok çaba gösterilmesine rağmen mesafe kat edilemediğini anlayamayan birine ne denebilir ki?

Ama herkes her şeye açık olmuyor, olamıyor. Kimileri leb demeden leblebiyi anlarken, kimilerine de ne kadar çabalasak deveyi atlattığımız hendekten onu atlatamıyoruz. Bu da bir nasip meselesi olsa gerek...