Elektronik çağının devleti

İnsanoğlu, Dünya''yı anlamaya ve yaratılışın sırlarını çözmeye çaba harcarken, önceden bilinmeyen yöntem ve teknikleri keşfetti. Bu yöntem ve teknikleri hayatına uygulayan toplumlar, sürekli yenilenerek değişti. İktisat tarihçilerinin ayırımı ile ifade edilecek olursa; bilinen en eski yaşama biçimi olan toplayıcılıktan avcılığa, oradan da tarım toplumuna ve sanayileşmeye, keşfedilen yeni yöntem ve teknikler uygulanarak geçildi.

Tarihin her çağında, her kültür ve medeniyet aşamasındaki toplumda az ya da çok değişim oldu. Ancak insanoğlunun kendi bilgisi ve tecrübesiyle gerçekleştirdiği, en köklü değişim sanayileşmedir. Sanayileşmeyle birlikte, kullanılan araçlar gelişti, değişim hızlandı ve insanlığın binlerce yıllık birikimini gölgede bırakan atılımlar oldu.

Sanayi toplumunda, geleneksel inanç ve değerlere güven sarsıldı. Sanayileşen Batı ülkelerinde, çiftçilerin, asillerin ve din adamlarının toplumsal statüsü sarsıldı; sermaye sınıfının ve aydınların statüsü yükseldi. Siyasette temsili sisteme geçildi, halk iradesini temsil eden parlamento güçlendi. Çok uluslu imparatorluklar yıkıldı ve milli devletler kuruldu.

Müslümanlar, buluşlar yaparak ve yeni teknolojiler üreterek sanayileşme sürecinde aktif rol alamadılar; fakat ortaya koydukları bilgi ve tecrübelerin, batının sanayileşmesine katkısı oldu. Batı, insanlığın tüm birikimini pratiğe aktararak sanayileşti. Diğer toplumlar da Avrupa''dan bilgi ve teknoloji ithal ederek sanayileşmenin yollarını aradılar. Bazı ülkeler, henüz sanayileşme sancıları çekerken, sanayileşmiş ülkeler, 1990''ların başında yeni bir dönüşüm sürecine girdi. "İkinci sanayi devrimi" ya da "bilgi toplumu" olarak adlandırılan bu yeni değişim sürecini zorlayan en önemli etken, elektronik teknolojisindeki gelişmelerdir.

Elektroniğin kullanımı yaygınlaştıkça, bir yandan insan gücünün yerini robotlar alırken, bir yandan da Dünya üzerinde kurulan iletişim ağıyle ülkeler arasında bilgi ve haber akışı kolaylaşıyor. Uçaklar, gemiler, hızlı trenler ve tır filolarıyla ticari mallar, uydular ve internet aracılığı ile de bilgiler sınır tanımadan ulaştırılıyor. Artık sınırlarda bilgi ve haber akışını denetlemenin, bazı bilgileri yasaklamanın pratik önemi kalmadı.

Elektroniğin endüstride ve iletişimde yaygın olarak kullanılması, merkeziyetçi, devletçi totaliter sistem ve ideolojileri sarstı. İkinci sanayi dönemine geçişin habercisi olarak, devlet yönetiminde şu dört değişim gündeme geldi:

1. Siyasette, totaliter rejimlerden ve ideolojik kapalı sistemlerden, demokratik açık sistemlere,

2. Yönetimde, merkeziyetçi ve bürokratik örgütlenmelerden, katılımcı yerel yönetimlere,

3. Ekonomide, korumacı ve devletçi modellerden, serbest rekabetçi piyasa modellerine,

4. Sosyo-kültürel alanda, milli oluşumlardan, bölgesel ve global oluşumlara doğru değişti.

Serbest bilgi ve haber akışının sınırlardan geçişinin önlenemez hale gelmesi, totaliter rejimlerin işini zorlaştırdı. Diktatörlerin, Dünya''nın diğer bölgelerindeki insanların, açlık, kıtlık ve zulüm çektikleri yalanını yayarak halkı kandırma şansları kalmadı. Doğu Almanya''da yaşayanlar, Batı''da hala savaş olduğuna, açlık ve yoksulluk bulunduğuna inanıyorlardı. Bu ülkeye yönelik radyo ve televizyon yayınları halkın gerçeği öğrenmesini sağladı.

Toplumu yukardan denetlemeye en uygun araç, merkeziyetçi bürokratik yapılanmadır. Merkez, kararları bürokrasinin kademelerinden geçen bir emir-komuta ilişkisiyle ülkenin en ücra köşelerine kadar ulaştırılabilir. Halkına güvenen demokratik ve rekabetçi yönetimlerde, hizmetlerin daha verimli karşılanmasına imkan veren yerel yönetimler öne çıkmaktadır.

Totaliter rejimin güçlü ve sürekli olabilmesi için, iktidarın ekonomik zenginliği elinde tutması gerekir. Bu anlayışla kurulan kamu işletmeleri, milli ekonomiler üzerinde ağır bir yük haline gelmiştir. Devletin daha pratik ve tarafsız çalışabilmesi için, rejimin yandaşlarına çıkar sağlayan kamu işletmeleri özelleştirilmekte ve piyasa koşullarında işletilmek üzere millete devredilmektedir.

Fikirler, ideolojiler ve partiler, mal ve hizmet piyasalarında olduğu gibi rekabet etmektedir. Anayasal kurumlar ile ekonomik sosyal ve kültürel sivil toplum grupları, iktidarı paylaşmaktadır. Parlamentoda çoğunluğu ele geçirse bile, bir siyasi partinin ülke düzeyinde mutlak egemenlik kurması mümkün değildir. Merkezi iktidarı tek parti kazansa bile il genel meclislerinde ve belediyelerde farklı partiler olacaktır. Siyasi partilerin ülke yönetimine mutlak hakim olma yerine, diğer partilerle birlikte ülkeyi yönetme düşüncesine kendilerini alıştırmaları gerekmektedir.

Bölgesel gelişme ve uluslararası ittifaklar iktidar bölünmesine yol açmaktadır. Avrupa Topluluğu, Avrupa Konseyi, Gümrük Birliği, NATO, Türk Dünyası Topluluğu ve benzeri örgütlere üye olan ülkeler, kendi kanunlarını bu toplulukların kabul ettiği ortak ilkelere uydurmak zorundadır. Bir taraftan ülke içinde rekabet edilecek yeni güçler ortaya çıkarken, bir yandan da uluslararası oluşumlar siyasi rejimleri sınırlamaktadır.

Devletin toplumu yukardan biçimlendirmesine son vererek, eğitim, kültür, iletişim ve ekonomik üretim alanında çoğunluğun önünü açacak, geniş kapsamlı bir değişim, farklı uzmanlık alanlarını ilgilendiren çok yönlü bir hazırlığı gerektirir. Böyle kapsamlı bir değişim ihtiyacının farkına varan ve ona göre program hazırlayan siyasi partiler iktidara geldiğinde, birinci sanayi devriminde Batı''ya bağımlı kalan Türkiye ikinci sanayi devriminin öncüleri arasında yer alabilir.