Aristokrasi yokluğu (2)

Aristokrasinin köklerinin toprakla alâkalı olduğu bilinir. Osmanlı''nın da kuruluşunda böyle bir sınıfın şekillendiğini ve büyümede rol aldığını biliyoruz. Ama bu seçkin sınıfın târihi, birbiriyle bağlantılı olarak en az iki açıdan aristokrasiden farklılaşır. İlki siyâsal iktidâra tâbiyeti ile alâkalıdır. Osmanlı toprak seçkinlerinin siyâsal iktidar karşısında , belki başlarda sâhip oldukları otonomilerini zaman içinde, özellikle de fetih süreci ve onu izleyen dönemlerdeki kritik bazı tasfiyelerden sonra kaybettiklerini biliyoruz. Toprak seçkinlerinin siyâsal iktidar ile ilişkilerinin mesâfelendirilmesi; bir bakıma târihsel olarak merkez-kaç bir eğilime sâhip olmalarıyla neticelenmiştir. Mümkün mertebe iktidarla yüz yüze gelmemek toprak seçkinlerinin kuşaklarboyu sürdürdükleri değişmez refleksi gibidir. Bu mesâfe onların kaderini toprağa mahkûm etmiştir. Bizi burada ilgilendiren husus olgunun bu ikinci yüzüdür. Sözü edilen mesâfe nedeniyle sivil toprak seçkinleri ile şehir arasında kültürel bağlar çok zayıf kalmıştır. Bu da şehirlerin seçkin kültüründe önemli bir sivil boyutu eksiltmiş; taşralı sivil seçkinleri ise şehir hayatına özgü bir yaşayış pratiği ve tecrübesi kazanmaktan yoksun bırakmıştır.

Sivil seçkinlerin şehirlerde varlık gösterememesinin Türkiye''nin modern târihi itibarıyla önemli bir kopukluk doğurduğunu ve kültürel sonuçlarının hayli ağır olduğunu düşünüyorum. Türkiye''de şehirlerin mukadettaratına resmî seçkinler ve ona bitişik olarak modern mesleklerden türeyen yeni orta sınıflar hâkim olmuştur. Bu bir bakıma, Osmanlı-Türk bürokrasisi ve Osmanlı- Türk burjuvazidir. Elbette ki modern Türkiye Cumhuriyeti"ne giden süreçlerde Osmanlı sıfatı düşecek ve Türk sıfatı pekişecektir.

Bürokrasi ile orta sınıf meslekler ağı arasındaki ilişkiler haddinden fazla bir yakınlık gösterir. Türkiye''de orta sınıflar varlığını bürokrasiye borçludur. Batı modernleşmesinde aristokrasi ile burjuvazi arasındaki bağın yerini bizde bürokrasi-orta sınıf bağı almıştır. Modern maarif kurumlarından yetişen ve modern mesleklerle anılan orta sınıfların zihniyet dünyasında merkezî değer, yürüttükleri mesleklerin ahlâkından önce devlete bağlılıktır. Bu da Türkiye''de burjuva kültürünün kütleşmesine ve matlaşmasına yol açmıştır.

Hâsıl-ı kelâm; modernleşen Türkiye''de şehir hayatına özgü incelikler ağırlıklı olarak devlet erkânının ve onlara bitişik yaşayan kesimlerin tercihleri ve talepleriyle gelişmiş ve bir gelenek kazanmıştır. 16 ve 17.Yüzyıllar"da zirveye ulaşan klâsik dönemde, devlet seçkinlerinin estetik dünyası son derecede hayranlık verici niteliklere sâhiptir. Osmanlı zanaatkârları devlet seçkinlerinin himâyesinde bütün hünerlerini ortaya döküp; yaşayan örnekleriyle bugün bile bütün dünyayı örneklerine büyüleyen eserlere vücût vermişlerdir. 18 ve 19.Yüzyıllar"da, Şark Meselesi"nin kızışmasına bağlı olarak Avrupa ile gelişen ilişkilerin ilginç sentezleri doğurduğunu; kadim zevklerin Batı görgüsüyle harmanlayan yeni bir zevk ve inceliğin şekillendiğini biliyoruz. Bu, başta İstanbul olmak üzere şehirlere özgü incelikler târihimizde, estetik değerleri tartışmalı da olsa bir başka sayfadır. Ama hepsinden daha önemli olan gelişme I.Genel Savaş''tan ulusalcı tercihlerini pekiştirerek çıkan bürokrasinin, Osmanlı''yı kültürel olarak neredeyse toptan reddeden ve yepyeni bürokratik bir kent kurma kararı almasıdır. Ankara odaklı bu yeni kent seçkinliği o kadar köksüzdü ki, seçkinliğini düşündürecek bir kültür inşâ edemedi. Havasslığın, takdir toplayacak kültürel karşılığı ya da derinliği oluşmayınca, geride havasslık iddiasını sürdürebilmek adına başvurulabilecek en kolay yol olarak, bürokrasi ve onunla ittifak eden orta sınıflarda çok yaygın olarak görüldüğü üzere, "avamın küçümsenmesi ya da aşağılanması" refleksi kaldı.

Bu süreç, İstanbul''un târihindeki en dramatik dönemlerden birisi olsa gerekir. Derin köklerle bağlı olduğu Rumeli topraklarının kaybedilmesi ile ağır bir darbe yiyen İstanbul, bu kez de sâhip olduğu siyâsal ve kültürel müesseseleri de tasfiye edilince daha büyük bir yalnızlığın içine gömüldü. İstanbul, hâfızasında en koyusundan Servet-i Fünûn Osmanlıcası ile Farsça, Arapça ve Fransızca''nın cirit atıp yarıştığı, ama artık yaşlanmış ve köşesine çekilmiş eski Osmanlı ricâli; Galata ve Beyoğlu''nun İstanbul''daki görgüsünü taşıyan Levantenleri, Gayr-ı Müslimleri; Şişli ve Harbiye''nin fırsatçı beyleri ve konkenci, bezikçi hanımları, Eyüp ve Üsküdar''ın tekkelerini kaybetmiş vakûr ve zarif Müslüman cemaaatleri, artık müşteri bulmakta zorlanan zanaatkâr ehliyle bir çeyrek yüzyıl kadar kendi yağıyla kavruldu. Gayrı Müslimler ve Levantenler önce 6-7 Eylül, daha sonra da Kıbrıs Olaylarında şehri terketti. İstanbul''un ince ruhlu, görgü sahibi Müslüman ahalisi görgülerini bir dereceye kadar aktardılarsa da Anadolu''dan gelen demografik baskıyı karşılayamadılar. Zaman içinde; geriye bugün artık çok azalmış asil kalıntıları ve hâtıralarını bırakarak eriyip gittiler.

Şehrin fırsatçıları ise taşradan gelen, kaybedecek bir şeyi olmayan öncü girişimci güçlerle birleşti ve ekonomik temelde yeni İstanbul oligarşisini oluşturdular. Bugün bazı çevrelerde İstanbul sermayesi ya da Beyaz Türkler olarak bilinen oligarşinin; sözü edilen terkibin ikinci ya da üçüncü kuşaktaki karşılığı olduğunu düşünüyorum. Burada çok dramatik olan husus, yeni oligarşinin ekonomik faaliyetlerinin "rantiye-şantiye" ikilisine dayanmasıdır. Bu, yeni oligarşiyi son derecede yıkıcı kılmıştır. Bürokratik redd-i miras kültürel inceliklerin ihmalini ve itibarsızlaştırılmasını doğurmuş; yeni oligarşi de bunu ağır ve telâfi edilemeyecek yıkımlarla taçlamıştır. Devam edeceğiz.