Aristokrasi yokluğu 3

Bir sermâye hareketi sonucu oluşan ve terkibinde İstanbulin mirâsyedilik ile taşradan gelen hırslı bir girişimciliğin bulunduğu İstanbul oligarşisi, kültürel tercihlerini Ankara bürokrasisiyle uyumlulaştırmıştır. Bu uyumlulaştırmanın yer yer doğrudan, yer yer yorumlara dayalı olarak gerçekleştiğini söylemeliyiz. İstanbul oligarşisinin kültürel dünyâsında İstanbullu olmak, sâdece bir mekân ayrıcalığı olarak işlemiştir. Ama işin ilginç yanı, bu kültürel dünyânın tercihlerinin, İstanbul"un kültürel mirâsının dışında gerçekleşmesidir. Bunu en açık bir biçimde ortaya koyan olgu, İstanbul oligarşisinin finansmanıyla şekillenen İstanbul festivallerinin programlarıdır. Uzun yıllar boyu, İstanbul"un kültür geleneklerinin ihmâl edildiği bu programlar; Batı ülkelerindeki festivallerdeki benzerlerine göre düzenlenmiştir. Başka bir düşündürücü gösterge de, o dönemin Kültür Bakanı olan Talât Sait Halman"ın arzusuyla Atatürk Kültür Merkezi"nin açılış konserinde Itrî"nin Neva Kâr"ının icrâsına, başta Suna Kan olmak üzere Ankara"nın "sanatçı" çevrelerinden gelen bürokratik müdahale ve engellemedir.

Görülüyor ki, İstanbul oligarşisi, kendi mekânına yabancılaşarak varolmuştur. Bunu da anlaşılır bulma gerekir. Çünkü yabancılaşma, İstanbul oligarşisinin birikimlerinin, tahribâta dayalı olmasının sonucudur. Sözkonusu tahribât rantiye-şantiye ikilisi üzerinden gerçekleşen sermâye birikiminin sonucudur ve adeta işin tabiatından ileri gelmektedir. En başta İstanbul"un sivil mimârîsi bu tahribâta kurban gitmiştir. Bu sâdece mimârî bir kayıp değildir. Mimârî ile birlikte kültürel muhitler de kaybedilmiştir.

Bununla birlikte, 1970"lerin sonlarından başlayarak yeni bir gelişmeyle karşılaşıyoruz. Taşra hoyratlığı ile, İstanbulin mirâsyediliği ve fırsatçılığının kaynaşmasından doğan tahribâtların belli bir aşamasında oligarşiyi tehdit eden ve onu, kendisini adadığı dış dünyânın gözünde de îtibarsızlaştıran sonuçlar ortaya çıkmaya başlamıştır. İstanbul oligarşisinin kültürel durumunu gözden geçirmeye sevk eden de, Batılı partnerlerinin gözündeki bu îtibar kaybıdır. 1980"ler bu kültürel kayıpların her zaman olduğundan daha fazla dillendirildiği yıllardır. Hoş, yıkımlar meselâ bir bulvar uğruna Tarlabaşı"nda yaşandığı üzere devâm etmiştir. Ama yıkımlara paralel olarak, eskiden son derecede sınırlı olarak Tarihi Koruma ve Yaşatma Dernekleri ve benzerlerinin üstlendiği duyarlılıklar bu dönemde canlanmıştır. Daha önemlisi bu yeni hassasiyetlerin İstanbul oligarşisini de etkilemesi ve onlarca sahiplenilmesidir. Bit pazarına nur yağdıran gelişmelerdir bunlar. "Turing mucizesi", envanterinde başta hat olmak üzere geleneksel İstanbul sanatlarının örneklerine bol bol yer veren özel müzelerin açılması, restorasyon işlerinin çeşitli hamiliklerle desteklenmesi buna benzer etkinliklerin çoğalmaya başlaması, sözü edilen sürecin göstergeleridir.

Aristokrasinin dünyâsı elbette ki bir prestijler dünyâsıdır. Ama bu prestijin, onlarca kuşağın damıtımından geçmiş; yâni aktarım sürekliliğinden gelen sağlam bir pratiği vardır. Prestijlerin elde edilme hâli ve bu hâllerin kaçınılmaz kıldığı sakâletler geride kalmıştır. Aristokrasinin prestij dünyâsı, geleneği olan ve içinde prestijlerin sindirildiği bir dünyâdır. Bu, sonradan ve sâdece öykünerek olmaya benzemiyor. Müzeci sahiplenmeler, koruma ve kollamalar, onarımcılık, turistik düzenlemeler doğrudan özümsemekle alâkalı değil. Anglo-Sakson bir hayât tarzının içinde nesneleşen ve plâstikleşen İstanbulin göstergeler, sâdece bir simülasyon; daha beteri, bir simulakr değeri ifâde ediyor.

Anadolu sermâyesi olarak tanımlanan yeni oluşum, İstanbul oligarşisi tarafından parvenu olmakla malûl sayılmaktadır. Bu bakışın doğru tarafları vardır. Gerçekten de yeni oligarşinin kültürel tercihleri hiç de iç açıcı değil. Bir kere Anglo-Sakson hayat tarzı onlara da sirâyet ediyor. Belki de bütün yapılan, bu hâkim modus vivendi"ye iki tür kültürel aşı yapmakla sınırlı. Bu aşılardan ilki Arabesk aşıdır. (Burada Arabesk terimini, bir tür müziği tanımlamak ve aşağılamak için yapıldığı gibi değil; tam tamına Arap zevk ya da tarzının karşılığı olarak kullanıyorum). İkinci aşılama ise Arabesk -Anglo-Sakson bileşime İstanbul tarzının bazı unsurlarını deforme ederek eklemlemekten ibâret gözüküyor. Ama unutulmamalıdır ki İstanbul oligarşisi de en az küçümsediği Anadolu oligarşisi kadar parvenu"dur: Tıpkı, artık İstanbul"da da boy gösteren Anadolu oligarşisinin; yabancılaşmış, köksüzleşmiş gördüğü İstanbul oligarşisi kadar yabancılaşmış ve köksüzleşmiş olması gibi. Hâsılı; oligarşiden aristokrasi çıkmıyor. Bürokratik olanından siviline, sınıfsız; dolayısıyla geleneksiz ve köksüz seçkinleşme, pratikleri de toplu vasıf yitirimi ya da kısaca avâmîleşmeyle bitiyor.