Avrupa Avrupa (2)

Ardalanında Roma'yı yıkan Barbarik kaosların olduğu Avrupa'nın 1000 senelik feodalite mâcerası, çok güçlü yerelllikleri doğurdu. Bu, aynı zamanda feodal yerellikleri “dış” dünyâya” karşı kuşkucu ve savunmacı bir refleksle donattı. Son 500 senelik modern târihin maddî dinamikleri ise en azından bir tarafıyla bu yerleşik kültürel kodu çözdü. Sermâye birikiminin ve piyasanın gerektirdiği ölçülerde “bütünleşmeler” yaşanmaya başladı. Siyâsal târih îtibârıyla “birleşik” bir Fransa, İspanya ve daha gecikmeli olarak Almanya ve İtalya'nın şekillenmesinde bu dinamik işledi. Siyâsal modernleşme teorisi kodlarıyla ifâde edecek olursak; “merkez-çevre” gerilimleri de yine bu odakta yaşandı. Sürecin hiç de kolay olmadığını biliyoruz. Bütünleşmeci dinamiklere karşı yerleşik feodal kültürden sıkı bir direnç doğdu. Yaşanan iç savaşlar sonucunda bütünleşmeler sağlansa da kültürel-zihinsel dünyâların buna karşı direnci devam etti. Bunu tabiî karşılamak gerekir. 1000 senelik bir târihin birikiminin, onun yarısı kadar olan bir zaman diliminde hemen çözülüvermesini, unutulmasını beklemek tutarlı değildir. Kaldı ki açık fikirli târih değerlendirmeleri, hayâtın maddî tarafındaki dönüşümlerin zihinlerde birebir karşılığını bulmadığını ve adına “kültürel direnç” denilen bir engele çarptığını öğretiyor.

Garip olan husus, modernliğin içinde feodal nitelikli; yâni yerelliğin hakkını esas alan çözülmelerin yaşanmış olmasıyla alâkalıdır. Bütünleştiren dinamikler kadar çözen dinamiklere de rastlıyoruz. Meselâ Orta ve Doğu Avrupa'daki görece büyük ölçekli siyâsal birlikler milliyetçiliklerin etkisi ile dağılma sürecine girdiler. Bu aslında, modern dünyâda, feodal zihniyetle tutarlı bir dinamikti. Hâsılı, modernitenin son 500 senelik târihi Avrupa îtibârıyla feodal zihniyetin yaşamasına elverdi: Bu, bütünleşmelerin sağlandığı yerlerde derin köklere sâhip “örtük” bir “hasret” olarak; ayrışmaların olduğu yerlerde ise “açık” bir tatmin olarak yaşandı.

Modern Avrupa zihniyeti; çok ihtiraslı olarak şekillenen Aydınlanmacı temelde, kendisini kuran 1000 senelik târihini “bypass” ediyor; kendisine aslında Avrupa târihiyle değil; kadim dünyâ ile eklemli olan Greko-Romen târihler üzerinden muhayyel bir zemin inşâ ediyordu. Unutmayalım ve kadim hikmetlerin söylediği gibi, en çok reddettiklerimizden şüphe duymamız ve kendimizi daha çok onlarda aramamız gerekir.

Modern târih içinde feodal kültürel refleksler yok olmadı; olsa olsa şekil değiştirdi. İster bütünleşmeci, ister ayrılıkçı dinamikler üzerinden olsun, feodal çatışmalar sürdü. Aydınlanmacılar istedikleri kadar birleşik bir “Avrupa Ruhu” üzerinden “Ebedî Barış” çağrıları yapadursunlar; son 500 senelik târih içinde, II. Genel Savaş sonuna kadar savaşsız geçen bir on sene bulmak neredeyse imkânsızdır. İspanya-İngiltere, İngiltere-Fransa, Almanya-Fransa arasında yaşanan nice savaş kıt'anın reel târihini daha net kavramamızı sağlıyor. Bu tablo aslında, dünyanın talan edilmesi odağında pekişen maddî çıkarlar temelinde şekilleniyordu. Ama aynı sürecin kültürel sâiklerini yine ben-merkezciliğin hüküm sürdüğü feodal kültürde aramamız gerekiyor. Bu süreci anlamakta “Aydınlanma” söylemi ve efsânesi sâdece aldatıcı, zihin bulandırıcı bir anlatıdır. Bize reel Avrupa'yı kavratan en çarpıcı sağlama, II. Genel Savaş çılgınlığıdır.

II. Genel Savaş ise tabloyu hayli değiştirmiş gözüktü. Avrupa sanki kendi târihi ile yüzleşiyor; demokrasi, yeniden-bölüşüm, haklar, özgürlükler, hukuk, barış temelinde Aydınlanmacı iddiaları ile uyumlu yeni bir inşa sürecine giriyordu. Ebedî Barış; nihâyet ve sanki bir felsefî niyet belgesi olmaktan çıkıyor; kuvveden fiile intikâl ediyordu.

Devam edeceğim…