Başkaldırının mühendisliği

İnsanlığın târihinde başkaldırı, dâima daha iyi bir dünyânın umudu olarak parladı. Ama, yakın zamanlarda artık bu vasfını kaybetmeye başladığını düşünüyorum. Eğer bu şekilde giderse, başkaldırarak elde edilecek bir şey kalmayacak. Bu düşünceye kapılmamın nedeni, yakın dönemde kapitalist siyâsaların başkaldırıyı kolonize etmekte sağlamış olduğu olağanüstü başarılarla alâkalı. Bunu da doğal görüyorum. Çünkü kapitalizm her şeyin mühendisliğini geliştirmekte son derecede mâhir olan bir dünyâyı anlatıyor.

Siyâseten bu mühendislik, yakın zamana kadar kurucu süreçlerle ilgileniyordu. Nitekim kapitalist ekonomi dünyâ(KED), siyâsal yansımaları îtibarıyla, "ulus devlet" ya da "devlet ulus" modelleri üzerinden gerçekleştirilen bir örgütlenmenin ifâdesidir. Artık ulusal kurtuluş mücadeleleri nihâî tahlilde KED"ya eklemlenmeyi; onun dünyâsal çevrimleriyle uyumlulaşmayı; bu çevrimlerde yer almayı temsil ediyor. Bütün bunlar kurucu süreçlerle alâkalıdır. Sürecin savaşlarla yüklü bir bagajının olmasını yadırgamayalım. Çünkü savaşlar bir yandan militarist ekonomileri canlı tutuyor; bir yandan da çekilme sonrası kurulacak yapıların neler olacağı konusunda yürütülen pazarlıklarda çekirdek ülkelerin elini güçlendiriyordu. Sömürgecilik sonrası dünyânın manzaraları, merkezin çevre üzerindeki nihâî kazanımlarını düşündüren manzaralarla doludur.

KED"nın şekillenmesinde, geçerli siyâsal tasarımların dışına çıkan merkez ülkelerin siyâsaları, bunları dâima ezilmeyi hak eden hareketler olarak görmüştür. Özellikle soğuk savaş döneminde bu son derecede hâkim olan bir bakıştır.

Öte yandan 1956 Macaristan, 1963 Küba, 1968 Çekoslovakya, 1973 Şili gibi çok sayıdaki deneyim, merkeze "kontraları" kullanma yolunda altın değerinde deneyimler kazandırdı. Pentagon"un kirli arşivleri bunun sayısız belgesiyle doludur. Bugün, sözkonusu bağlantıları anlatan çok sayıda belgesel izleyip bu konuda fikir sahibi olabiliyoruz. Daha önemlisi artık CIA ya da Pentagon"ın bu konuda son derecede rahat; hatta cömert davrandığını söyleyebiliriz.

Üzerinde durmak istediğim yeni gelişme ise bambaşka. Bu gelişmenin milâdının, 1990"lar itibarıyla, o günlerde, "kadife devrimler" ya da "sivil toplumculuk" olarak tanımlanan Doğu Avrupa"nın dönüştürülme süreçlerinden sonra şekillendiğini ve bugün iyiden iyiye olgunlaştığını düşünüyorum. Buradan, "muhalif hareketlerin mühendisliği" olarak tanımlanabilecek yeni bir siyâsal mühendislik türü ortaya çıkıyor. Bunun ne kadarı muhalif hissiyatları hiç yoktan oluşturmaktır; ne kadarı oluşanları işlemektir, bunu komplo spekülatörlerine bırakalım. Önemli olan, muhalif hissiyatları kontrol etmekte, işlemekte ve kullanmakta merkez dünyânın sağladığı başarıdır.

Bu, kontraları silahlandırıp kullanmaktan çok farklı ve yeni sofistikasyonlarla bezeli ince bir kültürel yapılanma olarak tezâhür ediyor. Bu hareketlerin ne ilkesel bir derinliği ne de kurucu bir yönelimi mevcut. Sâdece îtirazları var. Nereye çekerseniz oraya gidecek olan bir siyâsal mistifikasyondan hareket ediyorlar. Mensuplarının büyük çoğunluğunun gençlerden oluşması, çok renkliliği, çeşitliliği, barışçıllığı; bu hareketlere mâsumiyet temelinde yaygın bir sempatiyi sürekli kılıyor ve yaygınlaştırıyor. Şiddeti dışlaması, elbette ki şiddet unsurlarının onlara eklemlenmesini engellemiyor. Şiddet sürecin yan ürünü gibi algılansa da; bir noktadan sonra sürecin kendisi hâline geliyor.

KED"nın merkez güçleri bu potansiyeli Doğu Avrupa"da başarılı bir şekilde kullandı. Bugün, muhalefetin mühendisliği; hem OWS örneğinde olduğu gibi "içeride", hem de Mısır"dan Türkiye"ye; Brezilya"dan Nijerya"ya kadar "dışarıda" eş anlı kullanabiliyor. Sermâyenin ve üretimin yarı-merkez ülkelerde toplanmaya başlamasının bir etkisi bu. Asya, Lâtin Amerika ve Afrika ağırlıklı bir yüzyıl şekilleniyor. Burada başı popüler desteklere sahip, karizmatik liderlik yapılarıyla güçlendirilen paternalist iktidar yapıları mevcut. Anglo-Amerikan dünyâ ve Avrupa sözü edilen bu dinamiği kontrol etmek için elbette sözkonusu yeni mühendisliğe sık sık başvuracaktır. Maharet bu gerilimde taraf olmak değil; yeni bir dünyâ tasavvurunu bu gerilimin dışında başlatabilmek olsa gerekir.