Birleşmiş Milletler ve uluslararası toplum...

Gerek bireysel, gerek toplumsal hayatlarımızın aslında ne kadar da kırılgan olduğunu çoğu kez gözardı ederiz. Oysa, hayatlarımız bazı varsayımlar üzerine kurulur. Bütün hesaplamalarımız bu varsayımların bizi ikna ettiği noktaya kadar geçerlidir. Hesaplamalarda yolunda gitmeyen durumlar ortaya çıktığında ise kurulu olan her şey çöker. Yaşadığımız hayal kırıklıkları varsaydıklarımızın aslında varolmadığının anlaşılmasından kaynaklanan acı deneyimlerden ibârettir. Hâsılı insanlığın kırılgan târihi, varsayılan ile varolan arasındaki açıkta ortaya çıkıyor. Krizler, bu açığın büyümesinden ve olanca somutluğu ile görünür hale gelmesinden başka bir şey değil..

Meselâ hayâtlarımızın çok somut bir bölümünü kapsayan ekonomik düşünüş ve eylemlerimizi düşünelim. Ekonominin mutandan akıl yürütmeleri ve hesaplamaları basit bazı varsayımlara oturur. Eğer bu varsayımlar çürük çıkarsa, ki çoğu kez öyle olmuştur; bütün işlemler dünyâsı çöker ve kriz kaçınılmaz olur. Krizlerin tırmandığı anlarda varsayımları tekrar etmenin de bir anlamı kalmaz. Meselâ ağır kayıpların yaşandığı böylesi anlarda hiç kimseyi ekonominin görünmez bir eli olduğuna, herşeyin homo economicus"un mârifetli girişimleriyle dengeye geleceğine iknâ edemeyiz.

Siyâsette de durum farklı gözükmüyor. Her siyâset bazı varsayımlara bağlıdır. Meselâ "halkın şaşmaz sağduyusu" gibi bir varsayımı düşünelim. Tıpkı ekonomide "görünmez elin" mârifetleri gibi, siyâsette de "halkın şaşmaz sağduyusu" bir varsayımdır. Ve yine tıpkı ekonomide "görünmez el" aslında olmadığı gibi, siyâsette de "halkın şaşmaz sağduyusu" aslında mevcut değildir.

Elbette varsayımsız bir eylemenin mümkün olabileceğini söylemiyorum. Bütün mesele varsayımlarımızı nasıl varsaydığımız ile ilişkilidir. Mesele, belli bir varsayımın bir yerde keskin bir hakikat imişcesine muamele görmesidir. Burada yapılması gereken zihin dünyâmızı ince bir ayarlamaya kavuşturmaktır. Bu ayarlamanın üç açılıma sahip olduğunu düşünüyorum.

İlk olarak her varsayımın târihte geçici ve sınırlı bir yer kapladığını öngörmek gerekiyor. İkincisi ve belki de en önemlisi; her varsayımın aslında belli bir niyetler küresinin ifâdesi olduğunu kavramak gerekiyor. Nihâyet, hayâtın niyetlerden ibaret kalmadığını; her niyetin niyet ettiklerinin, aslında bir dizi çıkarın tâkibinden ibâret olduğunu görebilmeliyiz. Yâni târihsel olarak halis niyetlerden çok, çıkar sürdürmeyi amaçlayan niyetlerin varlığından söz edilebilir. Çıkar temelli niyetler, elbette varsayımlarla tutarlı olmaktan çok uzak olgulardır.

Bugün, dünyâ siyâsetinde mevcut olan varsayımlar ile niyetler arasındaki uçurum büyüyor. 1945"in, yani II.Genel Savaş"ın sonrasının şartlarında kurulmuş olan siyâsal varsayımların derin ve çok kapsamlı bir kriz yaşamakta olduğunu herkes farkında. Öncelikle ve en derinde olarak, niyetlerin dönüştüğünü düşünüyorum. Bu dönüşüm geriye yönsemeli ve hayli daraltıcı bir dönüşümdür. Bu dünyâda herkes asli olduğuna inandığı târihsel mevzilerinin peşine düşmüş durumda. Dışbükey niyetler çöküyor ve yerini hızla içbükeyleşmeye bırakıyor. Üstelik teknolojik yenilenmelerin başdöndürücü bir şekilde yaşandığı 21.Yüzyıl dünyâsında yaşanıyor bu gerileme ve daralma. Dünyânın kocaman bir köy (dikkat, şehir değil!) olması da bunu anlatıyor zaten. Her teknolojik ilerleme insanların biraz daha kapanması ve kurduğu dünyânın biraz daha ilişkisizleşmesine yol açıyor. İletişimde olmak ilişki kurmak değil maalesef. Hâsılı ileri kapitalist mübâdele ilişkilerinde feodal geçmişimize dönüyoruz. Tehlikeli olan da zaten bu. İlkellik ile yüksek teknolojinin buluştuğu Hollywood"un kurgu yapımları aslında bu durumu olağanlaştırıyor gâliba. Bu yeni feodalleşme, yoz bir orta sınıf kültürünün hâkim olduğu merkez kapitalist toplumlar için steril alanların tahkimi anlamına geliyor. Yâni evrensel kültür denildiğinde anlaşılması gereken belli değerler etrafında özlenen misyoner bir dünyâsallaşma deneyimi değil artık. Tam tersine katıksız bir temiz-kirli ayırımı üzerinden kurtarılmış alanların tahkimi ve dışarıdan gelebilecek, kirletici, bozucu etkilere karşı bir içe kapanmadan ibâret. Üç Maymunları oynayan Birleşmiş Milletler"in ve Avrupa Birliği"nin geldiği aşama da aşağı yukarı bu.

Ama en önemlisi, bu dönüş(üm)ün yeni varsayımlar doğurabilmeyi de zora sokmasıdır. Elimizde Uuslararası Hukuk, Uluslararası Toplum gibi zaten çok sınırlı, zayıf ve inandırıcılığı su kaldırır araçlar var. Bu demode araçlar egemenlerin kibirleriyle kirli bulduğu bir dünyâda halkların güvencesi olmaktan çok uzak. Temizlerin sonsuz arılanma (catharsis) ihtiyacı, kirliden emin olmayı gerektiriyor. Bunun yolu da kirli savaşların sona erdirilmesi değil, tam tersine sürdürülmesinden ibâretttir.