Çok parçacılık ve çoğulculuk

Modern dünyâ târihinde yaşanan süreçlerin kâhir ekseriyetinin 'devlet', 'sermâye've 'ulus' arasındaki etkileşim ve ilişkilerden tezâhür ettiğine zaman zaman değiniyoruz. Vurguladığımız bir diğer husus da, bu formasyonların mono; yâni tekil, standart veyâ blôk yapılar olmadığı; kendi 'aralarında' olduğu kadar, kendi 'içlerinde' de sorunlu ve çelişkili olduğudur.

En kolay anlaşılır olanından; ulustan başlayalım: Ulus , tanımlı bir siyâsal coğrafyaya (yurt) ve (ulusun) devletine kayıtlıdır. Bu îtibârla veri devletlerle sorunlu olması yadırganacak bir husus değildir. Veri devleti, zihnindeki; yâni 'ulusun devleti' olarak kendisine uygun bulmayıp reddedebilir. Hâsılı ulus ve devlet birbirlerine sığmayabilir.

Ulus bir sınırlama içerdiği için, hudut tanımaz bir büyüme dinamiği ile işleyen sermâyenin aklıyla da her zaman örtüşmez. Evet, sermâye bir üretim ve tüketim ölçeğinde ulusu gerekser. Ama her gerekseme kolay bir uzlaşma ve örtüşmeyle neticelenmez. 20. Asırda; yâni 1945-1989 arasında ulus, bir istihdam, işbölümü ve tüketim üzerinden sermâye ile uzlaştı. Ama bu uzlaşma 21. Asırda kolaylıkla bozuldu. Hudut tanımaz sermâye, kendi büyümesine engel olarak gördüğü uluslarla kıran kırana bir mücâdeleye girdi. Bu mücâdelenin entelektüel yatırımları bize ulusun fenâlıklarını anlata anlata bitiremezken; ulusu delip geçecek, bozacak her türlü etnik formasyonu çılgınca güzellemekten geri durmadı.

Evet, ulus hem devletle hem de sermâye ile potansiyel olarak sorunlu bir formasyondur. Ama bununla bitmiyor. Ulus en başta bizzât 'başka' uluslarla sorunludur. Diğer taraftan ulusun sınıflı, tabakalı yapısı da dâima ulusu kendi içinde tehdit eder. Hâsılı uluslar , kendi iç yapılarıyla da sorunludur.

Devlet-sermâye ilişkisi de hem devlet hem de sermâye açısından çok gereklidir. Eğer sermâye birikimi olmazsa, devletler tahsil edecek vergi kaynakları bulamaz. Fakirleşir ve çöker. Bunun için sermâyeyi korumak ve kollamakla mükellef hisseder kendisini. Marx bunu görmüş ve devleti , egemen sınıfların diğer sınıflar üzerinde baskı aygıtı olarak tanımlamıştır. Tabiî Marx’ın görmediği, veyâ görüp de ihmâl ettiği husus, bu koruma ve kollama işinin , aynı zamanda kontrol etme arzusu da doğurmasıdır. Yâni devletler ve onların bürokrasileri , koruyup kolladıkları sermâyeyi aynı zamanda da şu veyâ bu düzeyde 'belirlemek'; ona istikâmet tâyin etmek de isteyeceklerdir. Bu da hudut tanımaz sermâye reflekslerini zaman zaman rahatsız edecektir. Sermâye, nereye kadar korunup kollanacağına; yâni nereye kadar dokunulacağına; nereden sonra dokunulmazlık talep edeceğine kendi başına karar vermek isteyecektir. Ama bu kaprisin mâliyetleri, özellikle de toplumsal mâliyetleri devlet aklını rahatsız eder. Marx’ın işâret ettiği gibi sermâyenin her dediğine otomatik olarak uyan ve bir aygıt gibi çalışan devletler olsaydı, bu 'aygıtlar' çoktan paramparça olurdu. Devletler, sermâyenin kontrolünü elden bırakmak istemeyecekler ve zaman zaman çatışmalar kaçınılmaz olacaktır…. Devletler bunun dışında tabiî ki 'diğer devletler'le sorunludur. Bunun dışında, devletlerin bürokratik ve teknokratik unsurları; eski elitler ve yeni elitler kendi aralarında sorunludur.. Yakın zamanlarda sermâye-devlet gerilimini oldukça sarih bir şekilde izledik. Sermâye çok agresif bir şekilde devleti dışlayan, pigmeleştirmeye mâtuf siyâsetleri kışkırtan ve şımartan entelektüel yatırımlar yapmaktan kaçınmadı. Devlet arkaik bir yapı; onu savunanlar ise dinazor muamelesine tâbi tutuldular.

Çok uzatmayalım. Bütün bunlardan anlaşılan bir şey var. Modern dünyâda hiçbir zâtiyet tek parçalı değil; tam aksine çok parçalı. Zâtiyetler (entities) arası mücâdeleler ile zâtiyetler içi mücadeleler, farklı zamanlarda olduğu gibi eş anlı olarak da yaşanabiliyor. Husûsen de kriz aşamalarında. Bu durumlarda, siyâsatteki kontrpuanların armoni kaybı üzerinden kakofoniye dönüşmesi kaçınılmaz oluyor. Farklı çıkarların tâkipçisi olan sermâye gruplarından birbiriyle çelişen; bürokratik akılda uyumlu çalışması beklenen devlet teşkilâtlarından birbiriyle uyumsuz sesler çıkıyor. Şaşırtıcı olan da bu. ABD gibi eşgüdüm gelenekleri kuvvetli bir devlette bunun açığa çıkması ayrıca şaşırtıcı. Ama olunca da oluyor..

Çoğulculuk olarak tanımladığımız siyâsal 'erdem' -bence erdemden çok ehlileşme- bu üçlü arasında, birbirlerini içeren unsurların; bunun tersine olarak birbirlerini dışlayan unsurlara göre bir denge durumuna gelmesinin neticesidir. Bu denge finalist bir başarı değildir. Kolaylıkla bozulabilir. Nitekim günümüzde allak bullak vaziyette. Diğer taraftan çoğulculuk o kadar da çokluklarla anılabilen; çokluklarla ölçülebilen bir şey değildir. Pratikte, tam aksine seçenekleri daraltarak, meselâ 2’li; maksimum 2;5‘lu seçenekleri rutinleştirerek başarıldı. Çoğulculuğu çoklukla bezeyen siyâsal romantizm ise, eğer kuvvetli bir bürokrasiniz veyâ teknokrasiniz yoksa toslamaya mahkûm bir heves. Bâzen bunlar bile kurtarıcı olamayabiliyor. Bugün Almanya’nın geldiği nokta budur.

Parça tesirli bir dünyâda yaşıyoruz. Her manâda….