Derin mahkemeler, derin muhakemeler

Türkiye askerî müdahaleler, ya da müdahale korkularıyla yüklü siyâsal geçmişiyle, yargı üzerinden hesaplaşma aşamasına geldi. Kayıplar elbette ki geri gelmeyecek. Ama bu yine de hayırlı bir gelişme. Çünkü Türkiye''de, sadece gencecik insanların ölümlerine neden olmayıp; kalanların işkencelerle ya da tehditlerle haysiyetlerini kıran, özsaygılarını kaybettiren tarihsel suçların birincil düzeydeki sorumlularının yargılanması yüreklere su serpiyor. Ama sürecin hayrını bununla sınırlamak olmaz. Türkiye yakaladığı bu fırsatı çok dikkâtli bir biçimde değerlendirmelidir. İster aceleye getirmek, isterse katlanılmaz şekilde uzatmak anlamında alınsın, yargının işleyişini esenliğe kavuşturmak son derecede önemli. Yani sözkonusu yargılamalar yapılırken, yargılamaları tartışmalı kılacak her türlü aksaklığı tasfiye etmeye mûtuf kapsamlı bir yargı reformunu da paralel götürmek gerekiyor.

Sözkonusu hesaplaşmayı hayırlı kılan ve daha da kalıcı aşmalara taşıyacak olan başka bir husus var. Belki de nâzire olacak ama; ihtiyaç duyulan “balans ayarı” tam da burada geçerli. Türkiye''nin Bâb-ı li Baskını''ndan başlayarak , siyâsal akıl yürütmelerine ağır baskılar yüklemiş olan bir dengesizliği gidermesi gerekiyor. Bu dengesizlik “siyâsal akıl yürütme”lerle “askerî akıl yürütmeler” arasındaki bir dengesizliktir. Aslında Türkiye''nin hikmet-i hükûmet gelenekleri son derecede derindir. Bu gelenek son büyük tarihsel hamlesini, savunmacı bir temelde Tanzimât döneminde yapmıştır. Siyâsal akıl yürütme kendisini her türlü akıl yürütmeler karşısında bağımsız addeder. Asla âciliyet gütmez, alarme olmaz, sağduyu ve sükûnet içinde zaman kazanmaya çalışarak en optimâl kararları almaya çalışır. Tanzimât aklının ilkesi “usûlet ve suhûlet” ilkesidir. Askerî akıl yürütme ise tabiatı gereği “durumdan vazife çıkaran”, etrafına sürekli olarak düşmanlarla çevrili bir dünya algılamasıyla bakan; her şeyden kuşku duyan; kendi sınırları içinde kaldıktan sonra bu anlaşılır bir akıl yürütme tarzıdır. Sorun olan, askerî aklı yürütmenin siyâsal akıl yürütmeyi sömürgeleştirmesidir. Bu sömürgeleştirme iki türlü işliyor : hem dışa, hem de içe karşı. Her lâhza dışarıdaki düşmanların içerideki uzantılarını arıyor; bütün dünya algılamasını ve okumasını buna dayandırıyor. Siyâset yeteri kadar tarihsel bir kötülük ama askerî aklın vesayetinde örselenen siyâset tahammülfersâ bir sınıra işââret ediyor. Son gelişmeler umulur ki, hiç değilse daha tahammül edilebilir siyâsetleri mümkün kılacak; daha da önemlisi sivilliğin siyâset ile hesaplaşmasının asgarî koşullarını sağlayacak dinamikleri doğurabilsin.

Yaşadığımız süreç, gerçekleşmesi bundan on sene önce, hayâl bile edilemeyecek gerçekten de ciddî bir aşamadır. Dolayısıyla küçümsenmesi, gölgelenmesi ve savsaklanmasına izin vermemek gerekir. Türkiye kendisine bir siyâsal rüşt edinecekse, içinde bulunduğumuz aşama bunun “olmazsa olmaz”larındandır. Ama unutulmaması gereken başka bir husus , sürecin asgarîleriyle , âzamî beklentilerin örtüşmesinin kolay olmayacağı hususudur. Türkiye eğer siyâsetini düzlüğe çıkaracaksa “gerek koşullarla” yetinmek umulanı sağlamayacaktır. Bu bir “oldu, bitti” meselesi hiç değildir. Hesap sormak hem adâletin sağlanması; hem de ileriye dönük olarak benzer eylemleri caydırmak anlamında “gerekli” bir koşuldur. Ama yeterli değildir. Yaşanan tecrübelerden kalıcı tarihsel kazanımlar çıkarmak isteniyorsa, “yeter” koşullara dikkat etmek gerekiyor. Gerek koşulları sağlamak adına fiiller ya da failleri odağa almak tatmin edici olacaktır. Ama kalıcı tarihsel kazanımlar adına bundan çok daha önemli olan, fâilleri, fiillere hazırlayan , sevk eden ve bütün bunları meşrû kılan kültürel süreçlerdir. Hukûkun buna yapacak bir şeyi yok. Burada maharet; adlî mekanizmaların çok ötesine gidecek, “içimizdeki 12 Mart''ları, 12 Eylül''leri ve 28 Şubat''ları odağa alan, daha derin mahkemeleri, derin muhakemeler üzerinden kurabilmektir.