Eşitsizlik formları, toplumsal obezite ve pişti...

Cumhûriyetin kurucu kadrolarının talepleri doğrultusunda bir sosyoloji kuran Ziyâ Gökalp, ulusu, ''kaynaşmış, imtiyazsız bir kitle'' olarak tanımlıyordu. Bu bakış, kadim târihlerden başlayarak varolan derin eşitsizliklerin de üstünü örtüyordu. Türk siyâsal kültüründeki bölünmeler dikkate alınırsa, gerek merkez-sağ, gerek merkez sol, bu sosyolojiye, değişik noktalardan da olsa tutkulu bir şekilde bağlanmışlardır. Meşrû sağ, bu sosyolojiyi organik-kültürel bir düzeyde yorumlarken, meşrû sol da bunu popülist(halkçı) bir temelde yorumluyordu.

Gökalp''in sosyolojisine karşı en dikkat çekici tepki, meşrû olmayan soldan geldi. Sınıf kavramını vurgulayarak eşitsizlikler ortaya konmaya çalışıldı. Türkiye''de sınıfsal bir eşitsizlik olduğu ileri sürüldü. Aslında bu bakış, eşitsizliği vurguladığı için önemlidir. Ama, eşitsizliğin formu olarak sınıfı vurgulaması sorunludur.

Sınıf kavramı, eşitsizliğin târihinde çok önemli bir aşamaya işâret eder. Eşitsizliğin sınıfsallaşması, eşitsizliğin aynı zamanda nesnel bir nitelik kazanmış olduğuna dâir bir göstergedir de. Hoş, Marx bu konuda bir mübalağa yapmaktan kendisini alamamış; târihi sınıf savaşlarından ibâret gördüğünü yazmıştır. Oysa, sınıfın târihi, târihsel olarak gerilere götürülebilecek bir olgu değildir. Ne köleler, ne de köle sâhipleri birer sınıftır. Benzer olarak serfler ve senyörler arasındaki eşitsizlik de sınıfsal bir niteliğe sâhip değildir. Aslında Marx, güncel kavrayışına târihsel bir ardalan kurmaya çalışıyor; teorik zorlamalara girişiyordu. Nitekim, kendisinden sonra gelen eleştirel Marksistler bu husûsu açıklığa kavuşturdular.

Sınıf modern bir eşitsizlik formudur ve ancak kapitalist bir üretim ve mübâdele tarzını başarmış toplumlarda farkına varılabilir. Dolayısıyla Türkiye''de solun sınıf vurgusu, her ne kadar eşitsizlik sorununu hatırlattıysa da, doğru bir kavramsal çerçeve oluşturamadı. Dolayısıyla merkez(meşrû) solun gevşek popülizmini biraz sivriltti, o kadar.

Türkiye''deki eşitsizlikler elbette, son tahlilde zenginler'' ve ''yoksullar''; ayrıcalıklı olanlar ve ayrıcalıksızlar arasındaydı ama sınıfsal olan eşitsizliklere göre daha geleneksel formlara oturuyordu. Bu formların gelenekselliği, içerdiği paternalist yapılarda daha net gözükebilir. Burada ''baba'' imgesi ortak paydayı oluşturuyordu.(Baba) Bürokrat-yurttaş, (Baba) Toprak ağası-köylü, (Baba) girişimci- emekçi gibi ayırımların olduğu listeyi uzatabiliriz. Oysa sınıf, paternalizmin çöktüğü ya da çökertildiği yerde ortaya çıkıyordu. Türkiye Cumhûriyeti patriyarkal –yâni babadan oğula bir hak olarak geçen- ilişkileri ortadan kaldırmıştı, ama babalığın hükümranlığını, yâni paternalizmi pekiştirmişti.

Bu pekişme, paternalizm, modern formlara sirâyet etmesi ve onun güçlü araçlarıyla buluşmasının sonucudur. (Dünyânın hiçbir yerinde ''cumhurbaşkanı''nın eli öpülmez ve ona ''cumbaba'' denmez).

Burada yazılanlara bakıp, sınıf kavramına bayıldığımız düşünülmesin. Nitekim sınıf kavramının artık dünyâ ölçeğinde de bir anlamı kalmadı. Oysa, günümüz dünyâsı, târihin en derinleşmiş eşitsizliklerinin dünyâsıdır. Ama eşitizlikler o denli çeşitlenmiş ve dağılmıştır ki, onları anlatabilecek ve ortak bir kavramda toplayabilecek durumda değiliz artık. Nesnel, yâni geeçim dünyâsındaki derin eşitsizlikler bugün Doğu-Batı, ya da Kuzey-Güney yarım kürelerle ifade ediliyor. Eşitsizlik böylesine muğlak coğrafi ayırımların konusu olduysa işimiz var demektir.(Avustralya ve Yeni Zelânda''nın da yer aldığı Güney yarım kürenin yoksulluğundan söz etmek, eşitsizliğe nanik yapmak değil midir?). Ama, çarpık da olsa bu tarz coğrafi ayırımlar, eşitizliğin târihinin toplumsal olduğu kadar; belki ondan da fazla olarak, dünyâsal bir işbölümünün sonucu olduğunu düşündürüyor.

Doğrusu ben, Dünya Sistemi Okulu''nun, çekirdek kapitalist, yarı merkez ve proleter uluslar arasında yaptığı ayırımları daha anlamlı buluyorum. Türkiye ikinci gruba giriyor. Bu konumlanma, Türkiye''yi orta sınıfın (ne kadar sınıfsa artık) belirleyici olduğu kutuplaşmış bir toplumsal yapıyla ilişkilendiriyor. Türkiye''de bugün nüfûsun kâhir ekseriyeti entelektüel iddialarından tamâmen kopmuş bir orta sınıf hayat vasatta buluşuyor. Dışarıdakiler ise zihnen bu dâirenin içindedir. Orta sınıfın şişmesi ve bir tür toplumsal bir obeziteye dönüşmesi bunun sonucudur. Bu, toplumsal- kültürel bir obezitedir. Türkiye''nin de içinde bulunduğu yarı-merkez dünyâda artık, geçen yazımızda da değindiğimiz, ''ince belli'' toplumsal tehlikeden arındık. Toplumsal ölçülerimizde, bir kaç ''beden'' atladık. Bel nâhiyemiz bolarıyor. Aslında bu toplumsal obezite, eşitsizlik ve ayrıcalıklar târihimizdeki yeni bir safhayı oluşturuyor. Artık eşitsizlikleri ya da ayrıcalıkları, orta sınıf içi hiyerarşilerde(yaşam tarzı segmentlerinde) arayacağız. (Alt, orta ve üst orta sınıflar. Ya da imtiyazlı ve imtiyazsız orta sınıflar gibi). Bunların bir kısmı elbette ki çok nesnel. Ama hatırı sayılır bir kısmı ise o derecede öznel.

***

Geçen hafta sonu kahvaltı yaptığım yerde, yan masada iki ya da üç ailenin hafta sonu keyfine tanık oldum. Belli ki halleri vakitleri yerindeydi. Mütedeyyindiler. Kadınlar kendi aralarında günlük hayat konularını konuşuyordu. Erkekler ise önce yüksek perdeden biraz siyâset yaptılar. Daha sonra araba ve telefon markalarını mütalâa ettiler. Nihâyet ''helâl'' tâtil hesaplarına giriştiler. Sonra birden koptular ve dakikalarca cep telefonlarıyla oynaştılar... Akşam ise bindiğim bir vapurda, yanıma yine iki-üç aile düştü. Kadınlar kendi aralarında günlük konularda konuşuyordu. Onlardan biraz ayrı duran şort giymiş ve sakız çiğneyen erkekler, toplu ve top sakallıydı. Ellerinde bütün gün hükümete küfreden gazetelerden birisi vardı. Kakarakikiri siyâset konuştular. Daha sonra araba ve cep telefonlarından söz ettiler. Nihâyet Güney''deki tâtil köylerini mütalâa ettiler. Sonra koptular ve cep telefonlarına gömüldüler...

Piştiiii!!!!!