Evropa-Amerika med ceziri

Modernlik , dünyâ algılamalarıyla öz algılamalar arasında büyüyen bir uçurumu anlatır. Bu açık bir bilgi meselesi değildir. Meselâ oryantalist külliyat merkez kapitalist toplumların dünyâ algısını oluştururken şaşırtıcı bir bilgi birikimine dayanır. Ama önemli olan sözkonusu bilgilerin niteliğinden öte, nasıl değerlendirildiğidir. Bu esas alındığında oryantalist müktesabatın büyük ölçekli bir bilgi birikimiyle dünyâyı algılamakta nasıl zaafa düştüğünü görebiliriz. Çünkü oryantalizmin dünyâ algılaması ve değerlemesi, öz algısını ve değerlemesini güçlendirmek ve bütün dünyâyı bu çerçevede düzenlemekten ibârettir.

Türkiye"de dünyâ algısı ve değerlemesi öz algı ve değerleme temelinde oluşmaz. Tam tersine, öz algısı ve değerlemesi, seçmeci yakınlıklar üzerinden şekillendirdiği bir dünyâ algılaması ve değerlemesine oturur. Daha açık koyarsak; bu ülkedeki öz algılamalar dünyânın onu nasıl algıladığının; öz değerlemeler ise dünyâ değerlemelerinin fonksiyonudur.

Türkiye"de dünyâ algılaması iki farklı coğrafyaya; yer yer ayrışan, yer yer ise daha katışık olarak göndermede bulunur. Bu coğrafyalar bilindiği üzere Avrupa ve Amerika"dır.

Türkiye"deki Avrupa algısı ve değerlemesi, öncelikle entelektüel tarihte filizlenir. Buradaki kültürel müktesabatın yer yer epistemolojik inceliklere sâhip olduğu söylenebilir. Kastettiğim sadece Avrupalı değerlere hayranlık duyan ve Türkiye"yi bu değerlerle buluşturmak isteyen dar bir çevre değildir. Avrupa etkisi, Avrupa algısını ve değerlemesini îtirazlarla karşılayan muhafazakâr entelektüellerde de başka bir seçmeci yakınlık üzerinden süreklilik kazanır. Onların Avrupası ise muhafazakâr, öz değerlerine sâdık bir gelişmeyi başaran, moral-teknik nitelikte bir Avrupa"dır. Bu yönüyle Batıcılar ya da Avrupacılarla, muhafazakâr entelektüeller arasındaki kavga nihâyetinde bir kayıkçı kavgasıdır. Bu kavgayı sıfır toplamlı kılan ise bütün bu kültürel ayrışmaların dışında medenîleşme konusundaki ortak payda idi. Zâten yukarıdan aşağıya işleyen medenîleşme arzusu, bütün bu kültürel ontolojik, epistemolojik farklılıkları dize getirmiştir.

Farklı Avrupa referanslarının bu ülkede ontolojik temelde bir kültür kavgası doğurduğunu biliyoruz. Bu kültür kavgası, özellikle Soğuk Savaş döneminde, ideolojik nitelikli keskin bir siyâsal husumete de dönüşmüştür. Bu kültürel bir sertleşmenin ideolojik başka sertleşmelerle eşlenmesini ve kırılganlık kazanmasını anlatır.

Anglo-Sakson dünyâ, en başta İngiltere Türk modernleşmesine dâima marjinal bir etki yapmıştı. İngiltere ile Kıt"a Avrupası arasında tercih yapan entelektüeller âdeta gözü kapalı olarak; ya Fransa ya da Almanya üzerinden ikincisini tercih ediyorlardı. Burada belirleyici olan hususun her alt iki örüntüde organik bir topluluk anlayışı ile güçlü bir devlet vurgusunun yer alması olduğunu düşünüyorum.

Dünyâ algısı ve değerlemesinde İngiltere"yi by pass eden Türkiye, nasıl oldu da bir başka Anglo-Sakson örüntü olan Amerika ile kolayca buluştu? Öncelikle bu buluşmanın coğrafî bir uzaklıkta olması ve kadim düşman Rusya"dan gelen baskılara karşı güvenlik sağlayıcı bir garanti ile birlikte başlamasıdır. İlişkiler sicilinin ise görece temiz olması bu yakınlaşmayı pekiştirmiştir. Ama bundan daha önemli olan yakınlaşmayı izleyen derin bir içselleştirmedir. Türkiye"nin Amerikanizasyonunun hiçbir anlamlı ontolojik ya da epistemolojik bir tartışmanın konusu olmaması dikkat çekicidir. Anti-Amerikan duyguların varlığını reddetmiyorum. Bu tepkilerin sâdece "anti-emperyalizm" gibi tek dereceli bir siyâsal değişkene oturmuş olmasına dikkat çekmek istiyorum. Siyâsal anti-Amerikanizm, daima marjinal kalmıştır. Bugün siyâsal anti-amerikanizmi temsil eden İslâmî anti-Amerikanizm de, Soğuk Savaş Marksizmi"nin kaderini paylaşıyor.

Türkiye"de dünyâ algılamasında Avrupa artık merkezde değildir. Avrupa Türk modernleşme târihinin katı haliydi. Kültürel-entelektüel ağırlığıyla bu ülkeyi çok yormuş ve yıpratmıştır. Türklerin pragmatik tercihleriyle bu halkadan büyük ölçüde çıkmış olduğunu düşünüyorum. Avrupa Birliği yanlılarının bile artık bu yoldaki beklentileri bile siyâsal faydacılığın sınırlarını aşmıyor. Artık Amerikanizasyon üzerinden modernleşme tarihimizin en gaz hâlini idrak ediyoruz. Ne diyelim; mübârek olsun..