Hakikât gerçeğe karşı

Bu iki kelimenin yakın anlamlı olduğu aşikar. Ama bu yakınlık birbirlerini ikame etmeye elvermez. Gerçek, ağırlıklı olarak veri nesnel zorunlulukları çağrıştırıyor. Yer çekimi bir gerçektir ve bu gerçek hepimizi zabt-u rabt altına alır. Gerçekler bizi kuşatan zorunluluklardır.

Hakikâte gelince, o bizim gerçeklere olan zorunlu bağlarımızı dönüştürür. Bu nedenle hakikât gerçeklerle kayıtlı ya da bağlantılı olmak zorunda değildir. Belki de sadece bu yüzden gerçeklerden özgürlük çıkmıyor. Yine belki bu yüzden, hakikât alanı aynı zamanda şu ya da bu derecede özgürleşim alanıdır.

Çoğu kez gerçeğin öznel yorumudur hakikât. İnsan ağzının gerçeği, onun üzerinde sayısız mikrobun kaynaştığı, ifrazat ve artık yüklü dil, damak, kesici ve öğütücü dişlerden ibaret olduğunu söylüyor. Onun hakikâtini ise şâirlerden dinlemek gerekiyor. Dudak gonca, dişler inci, nefes gül kokulu olunca tanışıyoruz ağzımızın hakikâtiyle.

İnsanlık halleri bir bakıma gerçek ile hakikât arasında salınım gösterir. Zihin dünyamız bize boyun eğdiren gerçek ile bizi özgürleştiren hakikât arasında mekik dokur. Yakın anlamlı bu iki kelimenin aslında ne kadar derin bir tezat oluşturduğunu da buradan anlıyoruz.

Bizi canlı kılan ve hayatı yaşamaya değer hâle getiren ise hakikâtlerimizdir. Don Kişot''un en edebi düzeyde temsil ettiği trajedi; hakikâtin trajedisi de burada tezahür ediyor. Hakikât kendisini eşya ile kayıtlı kılmayınca, çoğu kez karşılıksız kalıyor. Yaşadığımız hayatlardan türeyen düş bozumları, hayâl kırıklıkları hakikâtlerimizin gerçekler tarafından yenilgiye uğratılmasıdır. Gerçekler hakikâtleri; daha türevsel yayılımı içinde düşünecek olursak; praxis theoria''yı, ayrıntılar bütünlemeleri, farklılıklar birlikleri, istisnâlar kaideleri, demonoloji''ler teoloji''leri zora sokuyor. Bu türevsel açılımda bendenizin en fazla hoşuna giden “hayatîlik” ile “kitabîlik” gerilimidir.

Her kitap olmasa bile kitabîliğin kendisi bir hakikât iddiasıdır. Hakikâtin trajedilerinden başlıcasını kitabîliğin trajedisinde izleyebiliriz. Onun için entelektüel dünya-tematikleri istediği kadar devrimci olsun- kaçınılmaz bir muhafazakârlığı içinde taşır. Bu kitabî muhafazakârlıktır. Entelektüelin ontolojisi, olmazsa olmazı, hatta ayrıcalığı; kitabî anlamda hakikât inşâ etmektir. Kitaptan vazgeçen Narodnikler bile önce kırsalın hakikâtini kitabîleştirdikten sonra kırsala gitti(!).

Hakikâtin işimize yaramayacağı muhakkak. Hakikâtlerle çoğu kez hiçbir şey yapılmıyor. Yapılmaya kalkıldığında ise dünya daha beter bir hale geliyor. Hakikâtten eylemeyi türetmek nâfiledir. Sadece hayatı baskılamakla biter. Sydney Pollack''ın, Havana filminde, Amerikalı hercâi John Weil''in (Robert Redford) ağzından dökülen “fikirleri yaşayamazsın; yaşanan pek çok güzel şeyin ise zaten dayandığı bir fikir yoktur” ifâdesi bunu anlatıyor olsa gerekir.

Öte yandan sadece gerçeklerle ya da hakikâtsiz yaşanmayacağı açık. O zaman hayat şiirini kaybediyor. Galiba önemli olan hakikâti doğru yere koyabilmektir. Bu da bana göre, eylem koşullamasından arındırılmış duruştur. İnsanlık hallerinin en seçkin panaroması “hakikâtli duruşlarda” tezâhür ediyor. Hâsılı; eylemelerin ayartıları karşısında durabilmek çok yakışıyor insana...