Ortadakiler ve aşağıdakiler

Fransız Devrimi, bilindiği gibi büyük bir ittifâka; "ortadakiler"le "aşağıdakiler"in koalisyonuna dayanır. Aristokrasi ya da saray toplumundan hoşnutsuz olan, Habermas"ın ifadesiyle "burjuva kamusallığı"nı oluşturan orta sınıflar, modern dünyâya dâir spekülasyon ve kurgularını zâten esaslı bir külliyatta vücûda getirmiş durumdaydı. Ama bu külliyâtın ilke ya da değerler bütününü hayâta taşımak, yâni târihselleştirmek için sâhip oldukları toplumsal güç sınırlıydı. Bu ince siyâsal doktrinlerin hayâttaki tutunumu sağlayacak olan "câhil" kitlelere kazandırılması, yâni aşağıdakilerin desteğini almasını almak gerekiyordu. Nihâyet, biraz da beklenmedik bir şekilde istediklerini elde ettiler.

16.Louis, 18.Yüzyıl"ın sonlarına doğru, mâlî anlamda çok zor bir duruma düşmüştü. Fransa, Amerika"da İngiltere"ye karşı yürüttüğü nüfûz ve egemenlik savaşını kaybetmişti. Bu işin mâlî külfetini, yeni vergiler koyarak; daha önemlisi, Fransa"daki yaygın küçük köylülüğü ayakta tutan devlet sübvansiyonlarını kaldırarak aşmaya kalkıştı. Gâliba başka yol da yoktu. Ama, bu kararlar 16.Louis"nin kaderini belirledi. Sâdece kütleleri değil, daha sonra legitimistler olarak da tanınacak olan bir kısım aristokratları bile kaybetti. Merkeze kıyam etme geleneklerine sâhip olan köylüler ve "donsuzlar" olarak da bilinen şehirli lümpen kütleler, orta sınıfların önderliğinde devrimi başlattılar.

Fransız Devrimi, burjuva-kitle bağının, modern dünyâda nelere kâdir olduğunu gösterdi. Bu model modern toplumlarda bâzıları için bir "karabasan", bâzıları için de "umut" oldu. Meselâ sosyalist devrimciler, özellikle Leninistler, bu bağı "devrimci önderlik" ile "işçi sınıfı" arasında kurdu. İlginç olan bu ittifakların târihe kazandırdıklarından çok, ondan götürdükleridir. Ne köylüler ne de işçi sınıfı asla kendi ideolojisini kuramadı. İdeolojilerini orta sınıflar inşâ etti. Bu düpedüz vesâyettir. Yâni vesâyet, bu ilişkiye sonradan yüklenen değil, zâten kendisine mündemiç olan bir niteliktir. Her vesâyet perspektivisttir. Yâni, duruma dışarıdan vâziyet eder. Dolayısıyla yorumları, içeriden gelişen bir duyumsamanın ürünü değildir. Duyumsamasız akıl yürütmeler ise bir yerde, şu ya da bu şekilde sırıtır. Vesâyetin narodniklikte olduğu gibi, aşağıyla hemayar olmaya çalışması da durumu kurtarmıyor. Geçen hafta sonu yaptığımız üç beş kişilik lezzetli sohbette Haşmet Babaoğlu"dan işittim: Ölürken kızına, meâlen, "Mujikler nasıl ölür, benim gibi mi?" diye soruyormuş Tolstoi. Aristokrat olarak dünyâya gelmenin öz nefreti üzerinden sâdece hayâtını değil, ölümünü bile tanzim etmeye çalışmak, aslında ne kadar da dramatik. Ama O, hiç değilse samimiydi. Her narodnik gibi, dışarıda olmanın samimî acısını çekmek, her burjuvaya nasip olmuyor. Daha yaygın olan , "ortadakiler"in, "yukarıdakiler"den duydukları nefreti, aşağıdakileri araçsallaştırarak(nesneleştirerek) telâfi etmeye çalışmasıdır. Bu daha anaakım bir özelliğidir burjuvaların. Ama bundan da önemlisi, Tolstoi"da da görüldüğü gibi, bir öz nefret duygusudur. Bunu Tolstoi gibiler, namusluluk gereği, biraz da "îtiraf" geleneğine yaslanarak açığa çıkartıyor. Ama, doğrusu ben, bu öz nefret duygusunun, burjuva dünyâda daha ziyâde bastırıldığını düşünüyorum. Öz nefretin, bir özyıkım deneyimine dönüşme riskini bertarâf edebilmek için de, "aşağıdakiler" araçsallaştırılıyor.

Türkiye"de biraz daha ilginç, belki de özgül bir durum yaşanıyor. Ortadakiler derin bir yarılmaya mâruz kalıyor. "Yerleşikler" ile "sonradan olmalar" arasındaki bir sınıf-içi nefret ilişkisi bu. Yerleşikler, sonradan olmalardan ne için nefret etsin ki? Hemen cevaplayalım; kendi sonradan olmaklıklarını, ya da köksüzlüklerini hatırlattıkları için. Yerleşikler, sonradan olmaların kendilerine ayna tutmasını istemiyorlar. Bu açık. Aynayı kırarak, kendilerini temize çıkarma savaşımıdır bu. Oysa ayna, bugüne kadar her türlü darbeye karşı dirençli çıktı. Bunun pratikteki karşılığı ise, yerleşiklerin kendi içine biraz daha kapanması ve ontik dünyâsını, ortadakilerin ortadakilere karşı olmasında buldu; tâ ki Soma faciasına kadar. Soma faciası, ortadakilerin yerleşik dünyâsında bir umut doğurdu. "Soma Gezi"ye benzemeyecek" demelerinin ardında bu yatıyor. Fransız Devrimi"nden gelen bir refleks bu: Aşağıdakileri kışkırtmak ve devrim yapmak. Ama bu da olmayacak. Çünkü yerleşik orta sınıflar ile aşağıdakiler arasındaki kopuş alabildiğine kronikleşirken, "yeni orta sınıflar"la "aşağıdakiler" arasında henüz bir yabancılaşma yaşanmış değil. Bir aşınma olduğu aşikâr, ama henüz bir kopma yok. Yâni, aşağıdakiler, sonradan olma orta sınıflara karşı esaslı bir tavır değişimine gitmiş değil. Aşınmanın, şimdiye kadar orta sınıflaşma üzerinden siyâset yapan bir iktidâra söylediği çok, ama çok önemli şeyler var. Lâyıkı veçhile üzerinde durulur, dersler çıkarılır mı, bilmiyorum. Ama, yerleşiklerin bekledikleri bir gelişme, yâni bir kopuş olmayacağı çok âşikâr. Hâsılı ne yapalım; bu defâ da olmadı...