Özvarlık dünyalarına bir derkenar

Astrofizik bize, evrenin büyüdüğünü ,genişlediğini söylüyor. Oysa gâliba bu arada târih küçülüyor ve darlaşıyor. İnsanın tabiatı sıkı sıkıya denetimi altına alması, yüksek teknolojiye ulaşması da durumu değiştirmiyor. Hattâ belki de, târihin çekmesinde târihsel başarılarımızın rolü sandığımızdan da büyük.

Târihin küçülmesi ve onun içinde insanlığımızın büzüşmesi doğrudan, yâni bir küçülme ve büzüşme olarak başlamıyor. Hikâyenin, sırayla söylemem gerekirse ; gerilme, şişme, aşırılaşma ve savrulmadan müteşekkil dört aşaması var. Kadim bilgelikler, Amerikalardan Asyaya, farklı meşrepleriyle bunu derinden kavrayıp önünü almaya çalışmıştı.

Gerilmeler ağırlıklı olarak tehdit algılamalarıyla alâkalı gözüküyor. Gerilimin belli bir aşamasında (dost)iç gerçekliliğimiz ile (hasım)dış gerçeklik arasında kesin sınırlar çizmeye başlıyoruz. Bilinçsiz çocukluğumuzda dış bükey açılımlara sahip olan özvarlığımız, bilinçli ileri yaşlara doğru, iflâh olmaz endişeler ve korkularla sıkıştırılan iç bükey bir dönüşüm geçirmeye başlıyor. Bu da, çocukluktan, özvarlıkları kısır bir tecrübeye; daha vahimi kendisine mahkûm eden ergenliğe geçişin, bir büyüme değil; tam tersine bir küçülme olduğunu düşündürüyor.

Özvarlığımızdan başka gidilecek varlık alanlarının kalmamasıyla her şeyi içimizde içimizde birikiyor ve şişmeye başlıyoruz. Bu aşama hem çok aldatıcı; hem de tâlihsizliklerle malûldur. Aldatıcıdır; çünkü kendisinden birikerek şişmek, büyümeye dâir çarpık ve başka algılara fırsat tanımayan bir öz algı fetişizmine yol açıyor. Tâlihsizdir; çünkü şişmek, eksik kalmış bir büyüme deneyiminin sonucu olarak büyümenin değil; tamtersine küçülmenin göstergesidir.

Özvarlık alanlarını ''kutsal özler'' olarak tanımlanabilecek alanlarda ; hanelerden yurtlara, ailelerden sivil ve siyasal topluluklara , kurumlara ve devletlere doğru geliştirebiliriz. Aslında bireysel öz varlıkların şişme alanlarını da bu genişlemeler gösteriyor. Yâni bireyler ergenlik tecrübelerini farklı toplumsallaşmalar üzerinden bu alanlarda yaşıyor. Herbirinde şişme deneyimi daha büyük ölçekler üzerinde; üstelik bir öncekinde yaşanmış olan muhtemel başarısızlık ya da örselenmeleri sağaltma imkânlarını arttırarak tekrarlanıyor. Yâni özvarlık alanlarında yatan marjinalizm her aşamada bir ''arılanma'' (catharsis) vaad edip, onu örgütlüyor.

Özvarlık alanlarındaki yaşanan ölçek büyümeleri kültürel; özellikle de duygusal anaforlarla sağlanıyor. Anaforlar istiab haddini dolduran; yâni taşınamaz hale gelip aşırılaşan birikimleri içine çekiyor. Aşırılaşmalar özvarlık birikimlerinin taşınamaz olması; savrulmalar ise bu yükü başka , çoğu kez bir üst özvarlık alanına yıkmakla alâkalı. Bu tek yönlü bir hareket değil. Çekim alanlarına adama arzuları eşlik edip ivme kazandırıyor. Özvarlıklar bu çekimlere kutsal sunak muamelesi yapıyor ve onları birer adama alanı olarak kutsuyor. (Aslında Durkheim''ın dediği gibi onlar üzerinden sadece kendisini kutsuyor).

Pagan kutsamalarla desteklenen savrulmalara Erich Fromm''un dile getirdiği üzere çoğu kez yıkıcı eylemler eşilk ediyor. Hâsılı öz varlıklar târihi, şişme ve yıkıcı eylem arasındaki bir rutinleşme ; daha doğrusu küçülmenin rutinleşmesinden ibâret. Mısır''da dikkâtimi en fazla küçücük kalmış firavun mumyaları çekmişti. Onlar tanrısallık ve ölümsüzlük güttükleri için ölü bedenlerini mumyalatıyordu. Gelin görün ki, bu işlem sonucunda, işin tabiati gereği kuruyan bedenler çekmekte ve küçülmekteydi. Onların küçücük bedenleri insanlık durdukça teşhir edilecek ve milyonlarca turistin alaylarına konu olacak. Ne kadar ironik değil mi?

Elbette ki özvarlıkların hak ve hukûkunu savunmak asgarîde tutulması gereken bir doğrudur. Ama bu doğru, özvarlık fetişizmine temel oluşturmaz. Tam tersine, ferahlığın ve mûcizenin; özvarlık iddalarının târihe gömülmesi olduğunu unutmamak gerekiyor. Eğer firavun öneğinde olduğu üzere ironi bir yerde mukadderse, Rorty''nin de işaret ettiği üzere onu daha baştan kişiselleştirmek daha akılcı olmaz mı?

Pek çok benzerliklerine rağmen Roma ile Osmanlı arasındaki en önemli farklılık; suyu nasıl tasarruf ettikleriyle alâkalıdır. Romalılar suları; giderek ölçeği, hacmi büyüyen sarnıçlarda topluyordu. Osmanlılar ise bu işten haz etmedi ve suyu akar tutarak tüketmeyi tercih etti. Bu tercih, keyifsiz , taşkın modern Romalılara, özellikle de modern patriçilere uzaklardan göz kırpıp çok şey söylüyor.....