Paralel dünyalar 1

Üretim kapitalizminin iş ve işlemleri yapılandıran hayat şemaları kesin ayırımlar güder; burjuva hayatlar da işbu ayırımlara dayalı olarak tornadan geçirilirdi. Bu tornanın adı modern eğitim-öğretimdir. Eğitim aracılığıyla insanlara işlevsel roller önce tanıtılır ve benimsetilir; öğretim aşamalarında ise birer beceri olarak kazandırılırdı. Ruhsatlandırma ya da ehliyetlendirme sürecin taçlandığı ve meşrulaştırıldığı aşamayı ifâde etmektedir.

Ayırımların yatay ve dikey eksenlerde şekillendirildiğini biliyoruz. Yatay ayırımlar, "uzmanlık" alanlarına; dikey ayırımlar ise "hiyerarşiye" , "önceliklere" ve "değersel-önemsel" sıralamalara izdüşer.

Bugün sözü edilen sistemin neredeyse tamamen çöktüğünü biliyoruz. Artık eğitilmiş insan istenmiyor. Bu çok açık. Çünkü eğitilmiş insan tüketim kapitalizminin gerekleriyle bağdaşmıyor. Çünkü eğitilmiş insan, disipline edilmiş; sistem-içi davranma refleksleriyle donatılmıştır. Eğitilmiş insan, düzgündür (clear cut); daha önemlisi a priori olarak tutucudur. Bu en iyi baby-boom kuşağın mütereddit tüketiciliğinde görülebilir. Onlar için yerleşik biçim ve tarzlara göre davranmak esastır. Onları harekete geçirmek, ancak belli alışkanlıklar üzerinden mümkündür. Kendilerini bekleyen her tecrübenin rutinleştirilmiş; yani Weber''in dediği gibi öngörülebilir-önceden hesaplanabilir olmasını beklerler. Eğer tecrübe böyle olmaktan çıkarsa, vasatîlik anlamında burjuva, duruma tepki duyar ve kendisini kapatır. Bu kapanma yaygınlaştığı nispette tüketimi sınırlayacaktır. Klâsik burjuva dünyalara her sene, hatta her mevsim değişen modayı izletemezsiniz.

Olgunlaşmak, geleneksel ve modern dünyanın ereksel ortak paydasıdır. Eğitim ise olgunlaşma iddiasının odağıdır. Günümüzde makbûl insan, kendisini alışkanlıklar, güvence sistemleri, kurallar, usuller hatta yasalar üzerinden tanımlamıyor. Bu terimler üretim kapitalizminin sürdürülebilir olmasını sağlayan; demode bir söyleme aittir. Artık öngörülebilir , önceden hesaplanabilir, güvencesi alınmış hiçbir şey yoktur. Ulrich Beck''in dediği gibi toplum artık bir risk toplumudur. Bu post modern toplumun dramatik ve sert tanımıdır. Daha yumuşak söyleyecek olursak disiplinli kompozisyonlara göre tasarlanmış bir dünyanın yerini alan "jazz dünya" dır. Artık yegâne makbûl eyleme tarzı doğaçlamadır ve eğitim aracılığıyla insanların dar ve çoğu kez anlık hayat eşiklerinde etkin karar alma kapasitesi kazanmaları istenmektedir. Düzgün değil, uçucu ve esnek insanlar makbûldür.

Dünya başka bir bakıma; sağlam ve metodlu düşünebilmenin yerini, blöfün aldığı bir poker-dünyadır. Bu yüzden post modern ego şişmeleri, ya da meydan okumalar blöfler, yani karşılığının olup olmadığı bilinmeyen iddialar üzerinden gelişir.

Öğretim de tıpkı eğitim gibi amacını her durumda söyleyecek bir sözü ve yapacak bir şeyleri olan insanları yetiştirmeye adanmıştır. Her şeyden biraz haberdâr olan, ama aslından hiçbir şeyi derinlemesine bilmeyen bir yarı-cehâlet durumu burjuva hayatlara egemendir. Bilgi yarışmaları bu tipi olağanlaştırıyor; hatta kutsuyor. Burada bir şeyi bilmekten; üstelik ne için bildiğini bilmekten daha önemli olan, seçenekleri eleme ve doğruyu kestirme hinliğidir. Her gün eğretilemeler üzerinden yeni ve tuhaf mesleklerin türediği dünyamızda uzmanlık ya yoktur, ya da nereden elde edilmiş olduğu meçhûldür. Poker dünyanın epistemolojisi de ancak bu kadar olur. Ortodoks bilgilerle heterodoks bilgilerin çarpıştığı, ama eklemlenmekten de geri kalmadığı; felsefi bir derinliği de olmayan bir epistemolojidir bu. Böyle bir epistemolojinin ne kaynağı, ne de içeriği önemlidir. Önemli olan bir iddianın blöfler, egomanyalar ve meydan okumalar halindeki sunumudur.

Sonraki yazıda bu konuya devam edeceğiz.