Paternalizmin krizinde Gezi"nin düşündürdükleri

Devletin târihi büyük ölçüde paternalist bir dil dağarcığına ve söyleme oturur. Bu, sâdece geleneksel devlet değil, modern devlet için de böyledir. Modern gelişimler, devlet ile teb"a arasındaki geleneksel ilişkilerin ortadan kalkması olarak görülürse de, ben bunun doğru olmadığını; yaşanan dönüşümlerin sâdece baba-oğul ilişkisinin geleneksel olandan daha farklı bir şekilde tanımlanması olarak değerlendiririm.

Devlete, sâik ne olursa olsun her tür müracaat bir anlamda babaya müracaattır. Meselâ, devletten adâlet talep etmek, bir bakıma "oğulların" babalarından adâlet talep etmesi anlamına gelir. Amerikan filmlerindeki mahkeme sahnelerine dikkat edelim. Yargıçlar aslında birer babadır. Bu sahnelerde yer yer kadın yargıçlar; hatta siyahi kadın yargıçların söylemi bile üst perdeden bir baba tonu taşır.

Geleneksel dünyâdan modern dünyâya, "baba"nın konumu, sosyolojik olarak değişmedi belki; ama hayli tartışmalı bir hâle geldi. Geç modern dünyâda ise bu tartışmalar derinleşti ve "babadan hesap sormanın" yerini "babasız yaşam"ların dokunulmazlığına ve güvence altına alınmasına dâir keskin talepler aldı.

Bu gelişme de durduk yerde ortaya çıkan, bir takım kendini bilmezlerin eseri değildir. Modernliğin ilk ve orta zamanlarında orta sınıf kültür çekirdek âile temelinde gelişti. Bugün için sözkonusu çekirdeğin çatladığı çok âşikârdır. Tüketim kapitalizmi âileyi de çok buluyor. Bir taraftan onu özendirirken; diğer taraftan da onu aşındırmak için her türlü kültürel yatırımı yapıyor. Orta sınıflar arasında pederşâhî yapılar bizâtihi âile içinde çözülüyor ve bunun yerini tuhaf ve önlemez bir şekilde veledşâhî yapılar alıyor.

Bugün ergen ya da ergenliğe yakın yaşlarda çocuk sâhibi olanlar; pek çoğu 1970-1980 bandında doğan, çocuklarının gözünde kendilerine saygınlık sağlayacak her türlü kültürel olgunluktan mahrûm bırakılmış olan; 12 Eylül"ün a politik kuşaklarıdır. Kendi çocuklukları, Cunta generallerinin zekâ ve bilgi yoksunu konuşmalarını ya da bankerlik hikâyelerini dinlemekle geçti. Onlara va"z edilen yegâne hayat ilkesi "fırsatçılık"tır. 90"lı kuşak elbette fırsatçı serüvenlerde savrulan babalarına, ister ahâkî temelde, isterse başarısızlık ya da beceriksizlik temelinde saygı duymayacaktır. Öte yandan on line devrimi 90 kuşağını, daha baştan babaları karşısında üstün bir konuma getirdi ve çekirdek âilenin kurulu hiyerarşisini alt-üst etti. Hâsılı, paternalizmin en hayâtî ölçütü olan saygı kaybı katlandı.

Kabul edilmelidir ki, bugün çekirdek âileler derin bir çöküş yaşıyor. Çok hızlı kurulabilen âileler, ondan daha büyük hızda parçalanıyor. Geçen sene ilk kez boşanmalar, evlilikleri aştı. İşte 90 kuşağı bu çöküşün içinde mutsuzlaşan ve babadan umudunu kesmiş olan bir kuşaktır. Artık âilenin yerini âileden kopuk dış hayatların net work"ü aldı. Her net work; içinde yaşam tarzı örüntülerinin, bireysileşmelerin cirit attığı marjinal geç modern cemaatleri var etti.

Elbette bu naif kültürel oluşumların kâhir ekseriyeti tüketim kapitalizmini canlandıran, çeşitleyen gelişmelerdir. Keşke 1+1 daireler kapış kapış giderken, eller ovuşturulmayıp durum bu cephesiyle anlaşılsaydı. Tüketimi çeşitleyip canlandırırken görmezden gelinen bu süreçler şimdi siyâsal bir veçhe kazandı. Son on yıldır, öğrencilerimin mutsuzluğu, kırılganlığı, alınganlığındaki artış çok dikkatimi çekiyordu. Son zamanlarda ise buna yaygın bir beklentisizlik ve umutsuzluk eklendi.

Emin olduğum iki husus var. Elbette ki bir "catharsis", "fusion"; en fazlasından bir "installation" olarak gördüğüm; 90"lı kuşakların tepkilerinden anlamlı bir şey çıkmıyor. Kendimi bazıları gibi burada gençlik anjelizmine kaptırmıyorum. Ama en az bunun kadar emin olduğum başka bir husus daha var: Bu kuşağı, ne derin pozitivizmin mutandan başarıları; ne de siyâsal paternalizmin her an bir demonolojiye dönüşebilecek, "yavrum, evlâdım" söylemli müşfik yüzü de yatıştırabilir. Bu kuşak her ne kadar bir evi olsa da yuvasız; babası olsa da babasız bir kuşaktır. Cin bir kez şişeden çıktı. Şimdi yapılması gerekenler siyâsal paternalist dayatmalardan çok farklı olmak zorundadır.