Savaşan Dünya (1)

İnsanlık tarihinde, savaş kadar ona yapışık olan ve her devirde bir şekilde tezâhür eden başka bir olgu bulmak kolay olmasa gerekir. İnsanlar ne için savaşırlar? Bunu karamsar bir bakışın doğrultusunda, kötü insan tabiatına ya da fıtratına bağlayanlar vardır. Bu bakışa göre, diğer şartlar aynı kalsa da insan yine de savaşacak bir bahane bulacaktır. Diğer yandan, uygun şartlar sağlanırsa, savaşın bir tarihsel zorunluluk olmaktan çıkartılacağına inananlar da mevcuttur. Bu bakışa göre insan tabiatı ya da fıtratı savaşa yabancıdır. İiyimserler kulübüne göre tarihsel koşullar insanları bugüne kadar savaştırmış olabilir. Ama savaş tarihsel bir zorunluluk değildir. Koşullar değiştirilirse savaşmak için gerekçeler de ortadan kaldırılabilir. Kısacası iyimserlere göre savaşsız bir tarih de mümkündür.

Bendeniz, belki de biraz yapısalcı antropolojinin etkisiyle savaşın tarihsel olarak belli bir mübadele tarzının bir formu olduğunu düşünenlerdenim. İnsanlığın tanıklık ettiği mübadele tarzlarına göre savaşın en gerideki formunun kan davası olduğu aşikârdır. Bu davanın "kan" ile tanımlanması davayı güden veya güdecek olanlar adına husûmeti somutlaştırmak ve pekiştirmek içindir. Kanımca en kritik olan husus budur.

Kan davasından ultramodern savaşlara doğru hepsinde ortak olan özellik, ölmek ve öldürmenin gerekçelerinin kişisellik dışı bir zemine kayması ve tartışmalı hale gelmesidir. Bu, en başta kan davası için böyledir. Kan davalarında ikinci kuşak bile, işin aslını sorgulamaya başlayabilir. Yâni, davanın ikinci safhasında, ka''til ile maktûl arasındaki "kişisellik" ilişkisi tartışmalı hâle gelebilir. "Senin atan benim atamı öldürdüğü için ben de seni öldürüyorum" ifâdesi, bizzat ka''til yönünden , apaçık itiraf edilmesi her zaman o kadar kolay olmasa da; zihin dünyasının şu ya da bu derinliğinde şâibeli görülmesi yüksek bir ihtimâldir. Zâten kan davalarının dramatik tarafı da bu noktada tezâhür eder ve edebî bir kurguya dönüşme potansiyeli kazanır.

Kişisellik boşluğu üzerinden gelişen bu şâibe, tüm savaşlar için ayrıca belirgindir. Daha önce tanımadığı bir ya da birden çok insanı öldürmenin, ya da tersine olarak hiç tanımadığı biri ya da birileri tarafından öldürülmenin gerekçelerinin kişisel olamayacağı açıktır. Husûmet kişisellikten arındırılır ve ölmüş kuşaklardan, doğmuş ve doğacak bütün kuşakları kapsayacak ölçüde "nesnelleştirilir" .

Savaş tabiatın değil, dünyanın işidir. Her dünyevî iş gibi kaçınılmaz değildir. Bu îtibarla kaçınılmaz "kılınması" ve reelpolitik küreye dâhil edilmesi gerekir. Savaşın belli ideolojik aygıtlar üzerinden nesnelleştirilmesi de bunun içindir. Sözkonusu aygıtların baskısı altında savaş metinlerini şerh ya da tefsir etmek, aşama aşama güçleştirilir. Savaş kaçınılmazdır. Hattâ, meselâ Hegel''de olduğu üzere, dünyanın kirlerinden arındığı "hayırlı" bir iştir. Kişilere göre yorumlanamaz. Bu yoldaki yorumlar, topluluğun kutsalları ve âyinsel ritüellerini aksatan fesatlıklara delâlet eder. Cezası ise aforoz edilmektir. Kan davasındaki iki ailenin karşılığı olarak iki büyük topluluk ve onların ezelî ve ebedî düşmanlığı, kültürel olarak inceden inceye işlenir ve kuşakların içine doğduğu bir kolektif bilinç, daha beteri bir varoluş sebebi hâline dönüştürülür.

Savaşın nesnelleştirilmesi daha gerideki mübâdele formlarına göre kapitalist mübâdele formunda şâhikasına çıkmıştır. Modern (hümaniteryen) savaş hukuku; bir açıdan savaşın acımasızlığını ya da vahşeti sınırlamak anlamında tarihsel bir kazanım gibi gözükebilir. Oysa başka bir açıdan, ben bunun savaşın olağanlaştırılması ve meşrû kılınmasını sağlayan bir etkiye sahip olduğunu düşünüyorum. Yâni; "Hanımlar, Beyler, lûtfen savaşa îtiraz etmeyelim. Bakın biz, her şeyi olduğu gibi onu da ehlîleştirdik. Müsaade edin de artık ağız tadıyla savaşalım" demektir bu. Bu konuya devam edeceğim.