Semboller

Semboller, kültür tarihinin ayrılmaz parçalarıdır. Sembollerin işlevsel izini yeniden üretim zincirinde sürmek daha anlamlı olacaktır. Birer soyutlama olarak semboller hayatımıza bir kolaylık sağlıyor. Çok şeyi içine alabilen ve hepsini eş anlı olarak, belki de bir çırpıda anlatabilen soyutlamalardır onlar. Bu kapasiteleriyle insanlara çok etkileyici işler yaptırabilir. Meselâ topluluk kurar, topluluk dağıtır. Birbirini kişisel olarak hiç tanımayan sayısız insanı biraraya getirip kardeş kılabildiği kadar; kardeşleri de düşman edip birbirine kırdırabilir.

Semboller, bir taraftan dünyâları açığa çıkarır. Başka bir taraftan ise dünyâları gizleyip saklar. Büyüsüyle basit bir doğruyu karmaşıklaştırıp elimizden alabileceği gibi, durusuyla da derin bir hakikati yalınlaştırıp bize kazandırdırabilir.

Semboller çoğu kez, sembolize ettiklerinden fazladır. İnsanların sembolik fazlayı nasıl tasarruf edeceği ciddi anlamda sorunludur. Bâzen semboller fetiş hâle getirildiğinde tarihsel bir pıhtıya dönüşüp insanlığın geleceğini kurutabilir. Put kırıcılık, özgürleşimi odağa alan dinî ve dünyevî sâikleri optimal bir noktada buluşturan, belki de en evrensel eylem türüdür. Ama aşırılaştığı zaman, put kırıcılık kronik bir sembol paranoyasına dönüşüp, dünyâyı en az sembol fetişizminin yaptığı kadar kurutabilir. Semboller olarak örgütlenmiş artık değerler olmadan işlerin yürüyebileceğini iddia etmek de zor olsa gerekir. Sembolik artık değer, fetiş bir boyut kazandığında yeniden-üretim sürecini zora sokabiliyor. Gelin görün ki, yeniden-üretim sürecindeki akışkanlığı sağlayan en vazgeçilmez unsur yine bu fazladan başkası değil.

O zaman belki şunu ileri sürebiliriz: Sembolik kültürel artık düzeyinin kabul edilebilir düzeyler sembollerle sembolize edilenler arasındaki liflerin zorlanmadığı düzeylerdir. Çünkü ancak böyle olabildiği sürece bir geri çevrim mümkün olabilecektir. Şu ya da bu şekilde bir sembolik fetiş doğmuş olsa bile; yeter ki elimizde bir ardalan mevcut olsun, o sayede fetiş sorgulanabilecek ve makul sınırlar içinde bir geri çevrim sağlanabilir.

21.Yüzyıl işte bu noktada daha önce örneğinin olduğundan şüphe duyduğum bir durum doğuruyor. Semboller ile sembolize edilenler arasındaki ayırımı artık kolay kolay yapamıyoruz. Ardalan boşlukları her geçen gün biraz daha büyüyor ve âdeta her şeyi yutan birer kültürel kara deliğe dönüşüyor. Semboller ile sembolize edilenler arasındaki bağlar büyük ölçüde koptu. Semboller kültür dünyâsındaki boşluklara savruldu. Artık bir şeyleri değil, bizzat kendilerini temsil ediyorlar. Kendi kendisini temsil eden semboller fetişlerini her zaman olduğundan daha fazla ve daha kolay fetiş üretebiliyor. Çünkü temsil eden-edilen ilişkisinin bozulduğu ya da düzleştiği yerde; sermâye, kültürü de kolonize etmiş; sembolik dünyânın "şeyleşmesi" ve metâlaşması süreci de tamamlanmış oluyor. Sözü edilen fetişizm, en başta kapitalizmin müzmin sorunu olan "pazar sorunu"nun giderilmesi içindir. Şeyleştirilmiş sembollerin mübâdelesi de akla aykırı olmak zorundadır. Bu mübâdele akıl ile yürütülemez. Bunun yerini, ilkinden farklı olarak duyguyu değil duygusal performansı merkeze koyan İkinci Romantizm dalgası ya da akla başkaldırıyı görece haklı sebepler üzerinden hareketle; lâkin hayırsızca yorumlayan "basbayağı" postmodernizm alacaktır. Şeyleştirilmiş sembollerin geri çevrimsiz mübâdele süreçleri, tüketimde marka fetişizmi üzerinden kıyasıya bir rekâbet, siyâsette ise kimlikler üzerinden kıyasıya bir hınç alma refleksleriyle sürdürülüyor. İkisi arasındaki kesişmeyi ancak bir tüketim merkezinde bomba patladığı zaman, o da tesâdüfî düzeyde kurabiliyoruz. Oysa şenlikli tüketim rekabetleri ile kanlı bıçaklı kimlik kavgalarını, içeriksiz ve geri çevrimsiz bir sembolik mübadele birleştiriyor. İkisi arasındaki geçişi sağlayan motto ise, herkesin bildiği "Ne yapalım, hayat devam ediyor" mottosu. Bu motto işlediği sürece yapacak bir şey yok. Bir gün bu mottoya karşı bir yerlerden, "Nasıl, ne hakla devam edebiliyormuş?" îtirâzı yükselirse, işte o zaman umutvâr olmak için elimizde halâ bir şeyler kalmış diyebiliriz.