Toplumsal hâfıza

Modern dünyânın kültürel iklimi, insan hâfızası üzerinde tuhaf zorlamalarda bulunuyor. Bir tarafıyla geleneksel köklerinden kopararak onu “unutmaya” zorluyor. Modernleşmenin “unut” emir kipi, aslında “aşkıncı” bir dizi seçimin fonksiyonu.

Zihnimizde taşımakta ısrar ettiğimiz bâzı şeyler, işlevsiz kaldığı veyâ modern hayatlarla uyumlu olmadığı için onları unutmamız isteniyor. Modernleşme diğer taraftan,bâzı şeyleri asla unutmamamız gerektiğini telkin ediyor. Aslında unutmak ve hatırlamak iki kutup değil. Ernest Renan, “modernlik amnezidir” diyordu. Ama bu eksik bir değerlendirmedir. Diyalektiğin gereği olarak, unutmak ve hatırlamak birbirlerini emziriyor. Bâzı şeyleri hatırda tutabilmek için bir şeyleri unutmak zorundayız. Hatırda tutmak zorunda bırakıldığımız şeyler, aynı zamanda bizi vazifeli ve yükümlü kılıyor. Bu da bir dizi seçimin neticesi. Meselâ mesâi saatlerini, tâtil günlerini, toplu taşıma vâsıtalarının saatlerini, sevgilimizin, çocuklarımızın yaş günlerini unutmamak mecbûriyetindeyiz. Ölçeği biraz daha büyütebiliriz. “Unut” kipi, bir emir kipi. Her emir gibi îtirâz doğuruyor. “Geleneklerini ve târihini unut” emir kipi, onları ihtirasla hatırlama eğilimlerini kışkırtıyor. Buradan da geleneksellikle veyâ sâhici târihlerle ne kadar tutarlı olduğu çok tartışmalı gelenekçilikler ve târihçilikler neşet ediyor. Diğer taraftan tıpkı “unut” emir kipi gibi, “hatırla” emir kipi de boğucu bir tesir doğurabiliyor. Hâsılı, dünyâ hatırlamaktan ve unutmaktan yılan insanlarla dolu…

Modernlik öncesi dünyâda hatırlamak nispeten gevşek rutinlere bağlıydı. Bir çiftçi, tarlasında yapacağı işleri düzenlerken tabiatın çevrimlerini hatırlamak zorundaydı. Tabiî ki onun da gecikmemesi lâzımdı. Ama ekim ve hasat arasında büyük boşluklar vardı. Bir zenaatkâr için de tablo farklı değildi. Müşterisine verdiği bir söze günü gününe sâdık kalmak, bir işi tık nefes yapmak istemezdi. Dînî ritüeller veyâ ibâdetlerde de durum farklı değildi. Ritüelleri, ibâdetleri en sıkı dokunmuş dinlerden birisi olan İslâmiyetin ritüelleri de aslında hayli büyük boşluklar üzerine kuruluydu. Sabah namazı ile öğle namazı arasında uzun saatler vardı.

Modern dünyâda ise hatırlamanın çok daha sıkı dokunan rutinlere oturtulduğunu biliyoruz. Zihnimiz gün boyu alarm zilleriyle dolu işliyor.

Yapılmış ve yapılacak işleri mütemâdiyen zihnimizde ayık tutmak zorunda kaldığımız bir dünyâdır modern dünyâ. Burada mühim bulduğum bir ayırıma işâret etmek gerekiyor. Bir şeyin rutin olması ile rutinleşmesi biraz farklıdır. Bir rutini hatırlamak gerekir. Hatırlama işinin boğucu ve içinden çıkılmaz bir hâle gelmesi durumunda ise rutinleşme başlar. Rutinleşme, rutinlerin çoğalmasına, öncelikli rutinlerin diğer rutinleri unutturmasına ve farklı rutinlerin çakışmasına, kısa devre yapmasına dayalı olarak gelişir. Modern dünyâ rutinleri olduğundan daha fazla rutinleşmeyi teşvik ediyor. Sıkça duyduğumuz, ”Artık programlarıma hâkim olamıyorum” ifâdesi de bunu anlatır. Yapılacak şey basittir. İşin içinden, bâzı rutinleri ezbere alarak çıkarız. Ezber, hatırlamayı çile olmaktan çıkarır. Diğer taraftan, hatırlama yükümlülüğümüzü kolaylaştıran araçlar geliştiririz. Ajanda tutmak budur meselâ. Ajanda bize birşeyleri hatırlatır. Ama ister ezbere alarak, ister ajanda tutarak olsun, burada “hatırlayan” özne olmaktan çıkar, “hatırlatılan” nesne hâline dönüşürüz. Meselâ, cep telefonlarına yüklediğimiz programlar vâsıtasıyla, yakın arkadaşlarımızın doğum günleri bize hatırlatılır. Ezberlerle veyâ hatırlatmalarla yaşamaktır rutinleşme. Burada en büyük kayıplardan birisi hâfızanın zayıflamasıdır. Hâfızanın zayıflaması bağsız, ilişkisiz düşünmeyi alışkanlık hâline getirir. Bu da hatırlama ve unutma eylemlerini basit çevrimlere dönüştürür. Ezberlerle ve hatırlatmalarla yaşamak, yâni rutinleşme unutmanın en büyük müsebbibidir.

1999 Depremi Türkiye’yi sarstı. Bir sonraki depremin de kapıda olduğunu öğrendik. Bir an evvel yapı stoklarımızı yenilemek, belki de şehirleşme siyâsetlerimizi topyekûn değiştirmek zorunda olduğumuzu hissettik. Ama bu bilgi, rutinleşme dünyâmıza karıştı ve buharlaştı. Her 17 Ağustos’da 1999 Depremini hatırlıyoruz. Sâdece bir günlüğüne... Sonra unutuyoruz. Veyâ son deprem bize bu tehlikeyi “hatırlatıyor...” Sonra yine unutuyoruz... Rutinleşme, olağanlaşıyor. Rutinleşmenin olağanlaşması, âciliyetler üzerinden öncelik geliştirmeyi de zora sokmasıdır. Japonların mârifeti, deprem riskini rutinleşmelerinin dışına çıkarabilmeleri değil miydi?