Mûsikî âhengtir… aşk da âhengdir

Halîfe Abdulhakim"in ifadesine göre; Mevlânâ"ya göre hiçbir şey aşksız hareket etmez ve âlem de bir aşk diyarıdır. Aşkla mukayese edildiğinde kanun ve akıl ikinci dereceden fenomendir. Yalnız aşktır ki, kendi kendini oluşturur, akılsa bu oluşumu gözden geçirerek hayattaki farklı tezahürlerin içindeki vahdeti tehdit eden unsurları ortaya çıkarır. Aşk, nihâî Hakikat olan Allah"ın mahiyetinin daha temel bir sıfatıdır. Batılı eleştirmenlere göre İslâm, Allah"a karşı kayıtsız şartsız zoraki bir itaati içerir. Oysa bu tip bir itaat, seven Allah için sözkonusu olamaz. Rahman, aşktan zuhûr eder; Rabb aşktan dolayı besleyip kuvvet verir. Rahim, aşktan dolayı bağışlar. Gerçekte Mevlânâ Celâleddin Rûmî ve sûfîlerin yapmış olduğu şey, aşkı sadece dîne ve ahlâkî hayata mahsus kılmadan anlamını genişleterek bütün mahlûkata ve evrimci bir sâik olarak aşka evrensel (cosmic) bir önem vermektir. Kur"an"da Allah kendisinin Rahman olduğunu ve Rahman"ın her şeyi kuşattığını söyler. Bir başka ayette Cennet"in büyüklüğünün göklerin ve yeryüzünün tamamı kadar olduğunu, yani bütün âlemi kapsadığı söylenir. Bir gün gayrimüslim biri Peygamber"e şayet Cennet bütün varlık âlemini kuşatmışsa, Cehennem"in yerinin nerede olduğunu sordu. Peygamber, "Gün ışıdığında gece nerededir?" diyerek, bununla Allah"ın aşkı tecelli ettiğinde bütün âlemi kuşatacağını belirtir. Hegel, tabiatın ve aklın sürekli gelişimini mutlak sonsuzun zaman içinde diyalektik açılımı ile izah eder. Celâleddin Rûmî hayatın ve tarihin dinamizmini diyalektik tez-antitez ve sentezle değil, evrensel aşkla açıklamaktadır. Benzer bir şekilde Rûmî, atomların gravitasyonel çekimleri ve maddenin kütleleri hakkında bir sezgiye sahiptir. Bunu mekanik dinamiklerle izah etmek yerine, çekici ve cezbedici dürtü olan aşkla açıklar.

Yine "e göre âlemde var olan tüm atomlar, âşıklar gibi birbirlerine doğru çekilirler, her biri aşkın manyetik çekimi ile eşine doğru yönelir. Gök cisimleri yeryüzünü kendilerine doğru bir kucaklaşma muhabbetiyle çekerler. Aşkın evrensel câzibesi neticesinde yeryüzü uzayda bir lâmba gibi asılı durmaktadır. Rûmî"ye göre gök cisimlerini nebuladan yaratan aynı kuvvet, temelinde yaratıcılık olan aşktan dolayı yıldızları, gezegenleri, sistemleri ve daha da ileri giderek hayatı meydana getirir. Atomların birbirini çekmesi, neticede molekülleri oluşturarak daha ileri bir safhada evrimci bir dürtü ile önceki bitkisel hâle gelip daha sonra hayvanî konuma gelen canlı organizmalar oluşturur. Hegel"e göre yaratılış, zıtların sentez olması sonucu oluşur. Fakat Mevlânâ Celâleddin Rûmî"ye göre görünüşteki zıtlıklardan kaynaklanan bu farklılık, aşkın câzibesi karşısında yok olur. Aşk Allah"tan kaynaklanır ve yaratıcı olan Allah"a yönelir. Bu nedenle yaratılış sürecinde safha safha ilerleyen aşk, her adımda yeni varlık formları oluşturur. Celâleddin Rûmî, gök cisimlerinin hareketlerinin salt mekanik olmadığını bilâkis aşkın sonsuz okyanusunda dalgalar olduğunu söyler. Şayet kozmik aşk var olmamış olsaydı, bütün mahlûkat donacak ve hiçbir şeyin anlamı kalmayacaktı. Aşksız hiçbir şey hareket etmez. Çünkü Mevlânâ"ya göre aşk, Allah"ın bir vasfı olduğu için aynı zamanda sınırsızlıktır da. Şöyle diyor: "Ben aşkı durmadan övsem, yüzlerce kıyamet gelir geçer de onun vasfı bitmez. Çünkü kıyamet tarihi için sınır vardır. Allah"ın vasfı için sınır ne gezer."